Os cadernos de Sverre Fehn | Borja López Cotelo


Esas mañás claras de xuño disfrazaron a cidade de Oslo. Pechando os ollos, deixando que o sol quentase a pel, un podía crer que se encontraba en Palermo, en Esmirna, quizais mesmo en Cádiz ou Tánxer. Pero ao final da rúa había un vestíbulo verde que debiamos atravesar cada día: o discreto Nasjonalmuseet custodiaba o labirinto de cadernos no que Sverre Fehn deixou fragmentos do mapa do seu pensamento. Alí transcorreron as horas, descifrando centos de apuntamentos, miles de debuxos.

Bosquexo de Sverre Fehn

Este é só un deses bosquexos, acaso o máis insignificante: lonxe da profundidade metafísica escondida en moitos outros, talvez non represente máis que un desexo.
Un deses desexos que só temos nas tardes de verán.

Non obstante, a medida que o observamos, resulta difícil impedir que a imaxinación comece o seu desinhibido xogo de asociacións.
Podemos intuír nesas figuras o home debuxado por Le Corbusier como medida de todas as cousas; podemos, entón, imaxinar as tardes pasadas polo Fehn en París, visitando o estudo da Rue de Sèvres xunto á súa esposa Ingrid. Podemos seguir mirando atrás e enxergar mesmo Picasso ou Cézanne; podemos pensar na débeda de Jeanneret co cubismo.
Podemos, pola contra, recoñecer nos homes esbozados por Fehn a pegada dos petroglifos que os primeiros normandos tallaron nas rochas; e pensar, inevitablemente, na capacidade simbólica de cada trazo, na razón última de cada liña que debuxamos.

Aínda que talvez todo isto non sexa máis que un delirio.
Un deses delirios que só temos nas primeiras tardes de outono.

Sverre Fehn

Unha día claro de 1986, ao espertar, Sverre Fehn decatouse de que levaba sen construír máis de dez anos unha soa obra. Quedaban lonxe os días de xuventude en que parecía chamado a recoller a testemuña dos grandes mestres nórdicos, nos que era sinalado como esa Gran Esperanza Branca1 que nunca chegou.

Pensou entón no efémero do recoñecemento, no cambiante das críticas, na vacuidade dos xuízos. Pero esa mañá, Fehn non tiña tempo que perder: decenas de estudantes esperábano na Cooper Union. O arquitecto comprendera tempo atrás que transmitir as súas ideas era o único modo de perpetuarse. En 1971 comezara a traballar como profesor na AHO (Arkitektur Høgskolen i Oslo) e dende entón o ensino ocupara gran parte do seu tempo. Era, ante a falta de actividade no estudo, o seu gran refuxio creativo2. As leccións impartidas nesa pequena aula de Sankt Olavs Gate convertéranse nun fenómeno que transcendera os límites da cidade, e algúns tipos raros mesmo atravesaban Europa para escoitar Fehn3.

Nasjonalmuseet Arkitektur, Oslo

A mediados dos oitenta, un amigo chamou a Fehn e ofreceulle incorporarse ao corpo docente da Cooper Union en Nova York. Non puido negarse: quen telefonaba era o decano John Hejduk. Así, durante uns meses, o noruegués transmitiu o seu particular modo de entender a arquitectura nesa institución; nas súas lousas borrancho unha e outra vez figuras humanas, astros, barcos e horizontes que revelaban fragmentos dunha intricada cosmogonía.

Máis tarde, Fehn regresou a Oslo. E alí, unha noite de inverno ártico, comprendeu que nada volvería ser igual. Entón soñou con sair pola fiestra da súa habitación e voar ata Nova York.

Todo ten un final. As triloxías, as batallas, a vida. A Sverre Fehn, como a Borges, lle obsesionaba o paso do tempo, a certeza de que a existencia consiste, gústenos ou non, en deixarse fluir4.

Se Borges insiste en que só o home é mortal na medida que só el é consciente da muerte5, Fehn sostén que só a idea dunha vida máis alá, ao outro lado do espello en que nos miramos cada día, outorga transcendencia á arquitectura6. O noruegués debuxa cruces, esqueletos, anxos que ascenden aos ceos -para, talvez, precipitarse máis tarde aos infernos-, traza unha liña nítida que separa aos vivos dos mortos; en ocasións, mesmo, parece consciente da fraxilidade desa liña. Entón, debuxala non é tan doado.

Nasjonalmuseet Arkitektur, Oslo

Cada vez que miro este debuxo, non podo -non quero- deixar de imaxinar a Fehn na súa casa de Havna Allé esborranchando almas que emprenden camiño cara á eternidade, escribindo algo ilexible no extremo do papel unha tarde xélida de 1994; afirmando que a arquitectura pertence aos homes, aínda que a construción -exacta, precisa, perfecta- poida pertencer aos animais7.  Logo -sospeito- Sverre apoia a cunca de café na mesa, toma aire, e séntese un redentor. Pero nese preciso instante recorda cantas veces o miraron por enriba do ombro -acaso esas reflexións encaixan nalgún ismo?- e réndese á evidencia: no mellor dos casos, será recordado como Jesus of Suburbia.

Borja López Cotelo. Doutor arquitecto
A Coruña. novembro 2012 – xaneiro 2013

Notas:
1 Esta expresión foi utilizada nos primeiros anos do século XX para designar boxeadores brancos potencialmente capaces de converterse en campión mundial dos pesos pesados, título que entre 1908 e 1915 ostentou o púxil negro Jack Johnson.
2 Así o denomina Per Olaf Fjeld en Sverre Fehn. The pattern of thought (Nueva York, The Monaceli Press), p. 208
3 Miralles acudiu nalguna ocasión as clases de Sverre Fehn, como sinala Fjeld en Ibid., 185
4 Ou, tal vez, parafraseando a Jaques -ese fatalista retratado por Diderot- en ‘deixarse existir’.
5 ‘Ser inmortal é banal; menos o home, todas as criaturas o son, pois ignoran a morte; o divino, o terrible, o incomprensible é saber mortal’, escribe Jorge Luis Borges en El inmortal.
Por poñer un exemplo, na páxina 236 de Sverre Fehn. The pattern of thought (New York, The Monacelli Press, 2009),pódese ler: ‘As grandes construcións sempre se desenvolven dende un concepto relacionado coa morte’. O noruegués insistiu nesta convicción en numerosas entrevistas e escritos.
Fehn sostén que o home non pode crear unha obra de arquitectura baseándose no pensamento meramente racional, e que isto o diferencia dos animais: ‘As construcións realizadas polos animais son racionalistas: precisas e inmutables, son sempre iguais cada día e cada ano… O modo de pensar do home, en cambio, non é rixidamente racional e lóxico… Se a arquitectura é completamente racional, os homes convértense en animais’, afirmaba nunha entrevista concedida en 1992, incluída en Sverre Fehn. Opera completa (Milán, Electa, 2007). Esta misma idea es defendida por F. Ll. Wright en su texto póstumo Preámbulo a El Maravilloso Mundo de la Arquitectura (1962).

Borja López Cotelo

Borja López Cotelo, arquitecto por la ETSAC desde 2007, y doctor por la UdC desde 2013.

follow me

Arquivado en: artigos, Borja López Cotelo

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,