Os arquitectos e o seu diaño privado | Óscar Tenreiro Degwitz

Gehry y su 'peineta' | Fotografía: M. Rojas 
Gehry e a súa ‘peineta’ | Fotografía: M. Rojas

Dúas cousas quedáronme gravadas dunha lectura adolescente do Diaño, obra de Giovanni Papini (1881-1956) que lle produciu ao seu autor algunhas dificultades co mundo eclesiástico. A primeira, que o maior éxito do espírito malo é facernos crer que non existe; a segunda a portada desa edición, a cara do Diaño pintada por Miguel Anxo no seu Xuízo Final, asomando entre chamas e negruras na esquina inferior dereita desa Obra Mestra.

Hoxe afíliome máis ben á idea formulada por Carl Gustav Jung de que todos temos un lado luminoso e un escuro. O diaño está alí, en nós mesmos, poderiamos dicir en ton simple, non fóra. Xa non o buscamos nas brumas infernais.

Un diablillo que fai das súas en todo ser humano é o da Vaidade. Que parece moi característico, por certo, do mundo dos arquitectos. Poucas cousas poden estimular máis a vaidade que ver facer realidade un edificio que naceu duns esquemas feitos na intimidade entre o papel (ou a computadora) e o autor. Ver que se lle destina moito diñeiro, que se suman á súa realización diversas disciplinas e técnicas e que, finalmente, entréganse á tarefa de construíla decenas, centenas e ata milleiros de homes.

O Poder político participa desa vaidade. Cando é autoritario sente debilidade especial polas grandes construcións, a menos que a vaidade, como no caso venezolano, consista en repartir dólares rentistas que non proveñen dunha economía produtiva. Os ditadores queren deixar pegada do seu paso a través da arquitectura, pero é tamén certo que todo réxime, democrático ou non, pon en práctica o principio que xa unha vez mencionei nesta páxina, de que todo programa político maniféstase no dominio construído.

Desde o punto de vista do Poder, pois, uns Xogos Olímpicos traen como consecuencia natural facer edificios que queren ser vitrina duns recursos económicos, humanos e tecnolóxicos. O réxime chinés non podía ser alleo a ese impulso.

Pero non buscou o Estado chinés ás persoas, os talentos, formados pola súa Revolución. Non os buscou no seu propio pobo que debía estar, logo de sesenta anos de exaltación dos valores locais, amplamente capacitado para facer a tarefa, Buscouno na espesura capitalista. E así borrou para sempre da súa historia a linguaxe maniqueo “revolucionario” que unha vez foi estandarte da súa política e que hoxe se usa con desenvoltura entre nós. Nomes provenientes da nai do “imperio” (Foster, inglés) ou do berce do capital planetario (Herzog & De Meuron, suízos), da nación que unha vez foi refinado exemplo do máis rancio colonialismo (Koolhaas, holandés), ou do enclave británico en Oceanía (PTW Architects, Australia) que, sen dúbida fixeron moi ben o seu traballo en asociación co sistema de Institutos de Arquitectura que funciona en China. Non hai ningún nome estadounidense, había que salvar determinadas aparencias.

Ou sexa que a vaidade do Estado revolucionario termina dándolle un aval irrefutable ao Star System, ao tráfico do éxito planetario. E recoñece o fracaso do Estado totalitario que, ademais, recorreu para estas obras ao enorme capital privado chinés.

E a vaidade dos arquitectos?

Calquera dos nomeados gañase en prestixio se declina os encargos a partir da crítica a unha situación política que só parece sosterse no contexto dunha nación que por séculos foi vítima da vasalaxe. Como o ilustra Kafka na historia do emperador cuxo mensaxeiro cruza muros e recintos que levan cara a outros muros e recintos ata atopar a súa morte ou o esquecemento. Pero eses arquitectos buscan o éxito e non o prestixio. O seu interese non está en cultivar unha visión integral do mundo e as súas contradicións, ou do simple ser humano. O contrario, falan do futuro das cidades a partir de Singapura, de Honk Kong ou Xangai, onde teñen contratos. Botamos de menos neles o desexo de entender con profundidade a realidade tal como tentárono os arquitectos que fundaron a modernidade. Porque se exceptuamos a Koolhaas, que falou moito, o seu discurso é filosofía de segunda con roupaxe técnica, ou postmoderno segundo conveña. En resumo, en todos eles a vaidade fai das súas, e non aguantan, para dicilo en criollo, dúas pedidas. Ademais, nestes tempos pénsase que renunciar ao espectáculo ofrecido en bandexa de prata é insensatez. Négase a existencia do diaño, ou do diablillo privado. Non existe.

Un lector escribíame dicíndome que lle importaban os edificios sen preguntar demasiado sobre o que lle deu orixe. Talvez iso pode ter todo o sentido do mundo cando vemos ao edificio lonxe no tempo ou desexamos “opinar” en clave lixeiro. Porque todo edificio pertence a unha historia e fálanos dela, alá nós se o escoitamos. E ademais, o arquitecto mesmo, no momento do encargo, enfrontado a un cliente, indaga sobre antecedentes, motivacións, sobre as condicións que determinarán o seu traballo. E decide en consecuencia. A menos que se trate dun xogo de intereses no cal o cliente non ten cara visible senón diñeiro ou Poder e o arquitecto sexa en realidade unha corporación sen rostro pero con habilidades que son a súa marca de fábrica. E avidez de diñeiro. Iso é o que está a pasar no mundo da gran arquitectura globalizada: é un escenario onde a identidade é un estilo, unha firma, que se ofrece ao mellor ofertante.

E un pregúntase se esa é a única vía para un mundo globalizado no económico e fragmentado no cultural. Con tantas desigualdades que converten a Beijing nunha vitrina inalcanzable. Como nos ocorre aos venezolanos cando miramos cara aos nosos “módulos” de Barrio Dentro, as nosas tristes Escolas, derruidos hospitais, perversos cárceres e os edificios públicos que nunca se terminan ou se terminan mal, como todas as instalacións deportivas recentes. E iso logo de dez anos pletóricos de dólares e palabras.

Vistas así as cousas, e non desde a posteridade neutral, un bota de menos algún NON con consecuencias, algunha capacidade para derrotar a vaidade en nome dos vellos e desgastados principios.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, agosto 2008,
Entre o Certo e o Verdadeiro

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: artigos, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , ,