Londres, a capital máis grande de Europa | Antón Capitel

5 (100%) 1 vote

Una vista sobre los tejados de Londres de aproximadamente 1860-1883. La Catedral de San Pablo es vista en la distancia | Fuente: wikimedia.org
Unha vista sobre os tellados de Londres de aproximadamente 1860-1883. A Catedral de San Pablo é vista na distancia | Fonte: wikimedia.org

Londres tivo un dobre nacemento. Dun lado, estaba Londres propiamente devandito, o que hoxe se coñece como a City, a cidade dos comerciantes e dos burgueses, e a cidade tamén da Catedral, do bispo. Esta era a poboación primeira e máis importante, que non era sede do goberno, senón do comercio, e que tiña e ten moi preto Westminster, é dicir, a cidade do goberno, a cidade do Rey. Aínda subsiste hoxe esa división administrativa entre os municipios da City e de Westminster, as dúas poboacións máis importantes que constituíron a capital e que foron seguidas por moitas outras. Pois Londres é a sumatoria de moitas poboacións próximas, que co tempo fóronse engadindo, e isto explica a súa estrutura, en certo xeito amorfa e aleatoria, sen trazado xeométrico, enorme, chea de baleiros verdes e de moi baixa densidade.

Aínda que Londres ten o gran río, o Támesis, tan ancho como para ser un porto, e ao que se asomaban e asómanse a City e Westminster. Pois, a falta doutro trazado, Londres ten ao Támesis como o seu trazo estrutural primario, pero tamén como bordo ou límite, pois o outro lado non é exactamente Londres, senón Southwark. Ou sexa, o suburbio, en realidade, outra cidade, con outra catedral e outro bispo. Aínda que hoxe vexamos á capital asomarse ao río nos seus dous bordos, e todo cheo de magníficas pontes, non debemos confundirnos. Southwark hoxe é xa Londres, por suposto, pero antes non o era. O río non tiña unha condición central -que hoxe non ten aínda dunha forma plena- senón de fronteira. Southwark era o suburbio, e por iso é polo que alí estivese o Globe Theatre de Shakespeare, xa que no século XVI o teatro considerábase algo de baixa nota, case próximo aos bordeis.

Ha de considerarse este asunto unha característica fundamental da gran cidade, que en boa medida é un importante defecto, algo corrixido, moi aos poucos, e nos últimos tempos. Que Londres chegase ter o río como un elemento central non comezou a perseguirse na zona de Westminster ata os anos 30 do século XIX, cando se fixo o Parlamento, colocado ao bordo o Támesis. E que recibiu, xa no século XX, algunhas réplicas alén, como o edificio do County Council, na primeira parte do século, e, logo, despois da 2ª guerra, coa construción do Royal Festival Hall (arqto. Martin & Co) e o National Theatre (arqto. Denys Louis Lasdun). Pero esta condición de centralidade do río -isto é, con elementos metropolitanos a ambos os dous lados- non é en absoluto continua. Volve aparecer con algunha plenitude bastante lonxe, ao Leste, xa enfronte da City, na Tate Modern, antiga central eléctrica (arqto. G. G. Scott) convertida en museo (Herzog e De Meuron) e da que moi recentemente realizouse a ampliación. Relaciónase mediante unha ponte peonil (arqto. Foster) coa catedral de Saint Paul. Por último, e aínda máis ao Leste, a zona da torre de Londres, no lado Norte, vese replicada na outra beira polo novo Concello, tamén de Foster.

A cidade tardará aínda bastante tempo en corrixir de forma definitiva este defecto histórico, pero deberá ir facéndoo. A condición do río como fronteira pódese observar ben aínda á beira da Catedral, algo separada do Támesis, e con edificacións de baixa calidade e degradadas entre o templo e o río, coma se aínda este fose un porto. A zona de Southwark, como está bastante ao norte con respecto a Westminster por causa da forma do río, e a pesar de ser a ribeira Sur deste, converteuse nun lugar privilexiado, pero de máis baixa calidade urbana e edificatoria, polo que hoxe é a área principal da gran especulación inmobiliaria. Se Londres continúa coa súa avultada burbulla urbanística, a gran transformación será o Sur, un enorme, dilatadísimo e atractivo terreo horizontal, cuxa sedutora exploración resulta infinita.

O Norte é un plano case continuo, lixeiramente inclinado cara ao Sur –cara ao río- aínda máis infinito, e composto pola yuxtaposición das moi diversas poboacións que Londres foi anexionando. Na parte baixa están os grandes parques procedentes das leiras reais, como St James, Hyde Park / Kensington Garden e Regent´ s Park. E as zonas centrais e máis urbanas e densas. Arriba, máis parques, e as zonas menos densas e máis residenciais. Por exemplo, o magnífico parque Pink Rose, desde onde pode verse toda a cidade, ou a Hampstead Garden Suburb, unha das cidades xardín máis sofisticadas e atractivas.

A falta de trazado xeométrico xeneral fixo que a arquitectura, singular ou continua, tivese moita máis importancia que noutras cidades, nas que o plano resulta máis básico. Xa no século XVII, e posteriormente á Reforma, o goticismo da cidade foi alterado mediante a importancia que a Coroa, aceptando as ideas do seu arquitecto Inigo Jones, concedeu á arquitectura clásica de tradición italiana, que foi aceptada como modelo primario, aínda que foi, aos poucos transformada en británica. Así, durante os séculos XVII, XVIII e principios do XIX, a cidade foi convertida nunha cidade clásica, sobre todo mediante os edificios relixiosos e oficiais. Unha cidade dun clasicismo britanizado, pero clásica ao fin.

Pero en 1666 un gran incendio destruíu por completo a City. O arquitecto real, Christopher Wren, non puido reformar a cidade, como el e o Rey quixeran, pero a cambio construíu a nova Catedral, Saint Paul, á maneira dunha nova Roma, dun novo San Pedro. E construíu tamén infinidade de novas parroquias, creando os tipos de igrexa anglicana, e orixinando unha tradición que chegou ata o século XIX e que converteu á rede dos templos parroquiais nunha verdadeira estrutura urbana. A pesar das grandes alturas e das múltiples transformacións, aínda pode albiscarse isto hoxe, aínda que resulte esvaecido

Desde o século XVII ao XIX, a Coroa, os aristócratas e os grandes propietarios e comerciantes construíron pequenas operacións urbanísticas (as squares –prazas cadradas-, os crescent –prazas semicirculares- e as terraces –fileiras de casas) para alugar vivendas á burguesía. Fixérono ao longo dos séculos “clásicos” e realizaron con iso outro dos instrumentos urbanos máis importantes e característicos da cidade. Squares, Crescent e Terraces non son outra cousa que fileiras de casas verticais, de 4 ou 5 alturas, que se constitúen ao modo de edificios grandes e que chegan a disfrazarse mesmo de palacios e a tomar con eles a forma que se desexa. É dicir, serviron de instrumentos ideais para a calidade do espazo urbano. A estas operacións de pequeno urbanismo, e de especulación das clases altas, debe Londres as súas arquitecturas domésticas e os seus espazos urbanos máis atractivos, compensatorios con fartura da falta do trazado.

Con todo, ao principio do século XIX, outro arquitecto da Coroa, John Nash, trazou o Regent´ s Park, o Park Crescent, e a gran rúa composta por Portland Place, Regent Street, Picadilly Circus, e a súa prolongación ata Pall Mall e Waterloo Place, na zona de St James. Feita por encargo do Príncipe rexente, foi a reforma urbana máis importante da cidade, case única, e estruturou moi convenientemente o Noroeste de Westminster. Con esta reforma construíuse o Londres comercial máis importante e finalizouse o período clásico.

E comezou o romántico. Co novo Parlamento, para o que se fixo un concurso no que se obrigaba a presentar proxectos góticos ou de renacemento propiamente inglés, deuse as costas ao Londres clásico, xa consumado, para iniciar un novo disfrace, sensible ao novo gusto: un Londres gótico, neo tudor e neo británico, en xeral. A cidade iniciou así a mestura e convivencia de dous ideais, o clásico e o romántico, e a prosperidade británica durante o século XIX fixo que este último fóra enseguida moi notorio e que, case, considerásese mesmo máis característico. As casas neo isabelinas, de ladrillo e pedra branca, cheas de detalles historicistas, son hoxe para moita xente a auténtica representación da cidade.

Pero non todo estaba feito. A final de século e principios do XX iniciouse un novo período clasicista. Pero, sobre todo, naceu outro novo ideal, o moderno, que foi tan só incipiente antes da segunda guerra, pero que se converteu en definitivo e importantísimo despois desta. Outro carácter aínda, outro disfrace, viña superpoñerse ao clásico e ao romántico. E a cidade, tan ben representada pola arquitectura, é froito diso.

Así, pois, cunha estrutura urbana composta polo río, os grandes parques, e o sinal das poboacións que ía absorbendo. Extensa e con escasa densidade, apoia dá na arquitectura singular e na das parroquias, nas operacións de micro urbanismo ( squares, crescents e terraces), caracterizada por tres disfraces sucesivos, clásico, romántico e moderno, a gran cidade capital do Reino Unido é a máis grande e importante de Europa. E, ademais, unha das máis belas, senón a máis. E das máis interesantes e atractivas. Senón a máis.

Antonio González-Capitel Martínez · Doutor arquitecto · catedrático na ETSAM
Madrid · xullo 2016

Notas:

Londres, a cidade disfrazada. A arquitectura na formación do carácter da capital británica“. Ed. Abada, Madrid. 2013.

London´s hundred best buildings“. Ed. Cruzial, Santander, 2016.

Arquivado en: Antón Capitel, artigos

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,