O Belo e o Sinistro | Miquel Lacasta

La imagen del post proviene de la tesis de Ernest Ferré, Text i Tectònica
La imagen del post proviene de la tesis de Ernest Ferré, Text i Tectònica

En zonas de confort, é dicir, en contornas coñecidas, parametrizados de antemán ou estructurados previamente na mente dos individuos, as dualidades opostas poden chegar a ter sentido. Refírome a dualidades do tipo cheo ou baleiro, negro ou branco, aberto ou pechado, etc. Estas dualidades opostas ou excluíntes, funcionan porque o receptor da información coñece previamente os matices e as singularidades escondidas nunha descrición tan primaria e sinxela. É dicir, todo o mundo asume esa dualidad como unha simplificación necesaria para entenderse de forma directa e rápida. Isto vale para a arquitectura, para a arte, o ensaio, pero tamén para múltiples situacións da vida, tanto a profesional, como a privada. En poucas palabras, sen necesidade de matices nin explicacións específicas, o emisor e receptor dese código binario, ou unha cousa ou a outra, poden entenderse grazas a un coñecemento compartido máis profundo do que unha mensaxe deste tipo encerra.

Obviamente cando saímos desa zona de confort, esta característica da mensaxe é totalmente insuficiente. Si a contorna é descoñecido, a necesidade de contextualizar e mostrar a paleta de cores intermedios entre dúas situacións é necesaria. Unha desas zonas de dis-confort por excelencia é o límite do coñecido, o campo do coñecemento fronterizo. Curiosamente, aínda que non sempre ocorre así, é posible seguir falando no territorio do ignoto e descoñecido de dualidades, pero a diferenza radical é que alí a oposición de categorías non é creíble. É máis, é case necesario o matiz da conjunción “e” para mostrar a capacidade de calquera espazo baseado na indeterminación, de que as categorías agrúpense, se complementen e ata se contradigan.

Obviamente cuando salimos de esa zona de confort, esta característica del mensaje es totalmente insuficiente. Si el entorno es desconocido, la necesidad de contextualizar y mostrar la paleta de colores intermedios entre dos situaciones es necesaria. Una de esas zonas de dis-confort por excelencia es el límite de lo conocido, el campo del conocimiento fronterizo. Curiosamente, si bien no siempre ocurre así, es posible seguir hablando en el territorio de lo ignoto y desconocido de dualidades, pero la diferencia radical es que allí la oposición de categorías no es creíble. Es más, es casi necesario el matiz de la conjunción “y” para mostrar la capacidad de cualquier espacio basado en la indeterminación, de que las categorías se agrupen, se complementen e incluso se contradigan.

Este tipo de recursos es magistral en la obra de Eugenio Trías, recientemente fallecido. Sus innumerables escritos acerca de la estética, como es Lógica del límite1, se anuncia un espacio relacional entre centro y periferia, entre dentro y frontera, que el filósofo desarrolla incluso como espacio topológico.2 En el espacio entre el cerco Hermético y el cerco del Aparecer, Trías sitúa el cerco Fronterizo, allí donde el cerco fronterizo, lugar de mediación, es también el lugar fundacional… En él se aloja el ser del límite.3

Nese espazo eminentemente fronteirizo, nesa condición de límite á que asigna un carácter de demarcación, e ao que chega a invocar como o lugar contemporáneo por excelencia en tanto que somos seres do límite, habitantes entre o ser e a nada, unha fronteira que nos conforma ao seu xeito, imprimindo a súa propia lóxica, Trías sitúa a dualidade do belo e o sinistro. No belo e o sinistro (referíndose ao seu coñecido libro do mesmo nome),4 impónseme, por vez primeira, case sen darme conta, a idea de límite.

E segue:

afirmo alí que o sinistro é a condición e o límite do belo. A inmediatez e patencia do sinistro destrúe todo posible efecto estético. Pero a pura e simple represión dese fondo escuro fai á súa vez imposible que o efecto estético prodúzase. Logo, o sinistro é á vez condición e límite. Sen referencia indirecta ao sinistro o obxecto estético carece de forza e vitalidade (é dicir de beleza)? O misterio debe manterse como tal”.5

En palabras máis mundanas, o belo e o sinistro é indisociable do feito estético e por tanto da arquitectura, a arte, a literatura, o cinema, etc. Aínda me atrevería a dicir máis, o belo e o sinistro é como categoría, unha dualidade non oposta, indiscernible de toda aspiración vital. Algo consustancial ao ser humano.

No ámbito de reflexións que aquí se dan, un marco ampliado da noción da arquitectura con relacións directas coa filosofía, a xeografía, a socioloxía, e un longo etc., diría que o belo e o sinistro como categoría estética é consustancial do feito urbano. O modo de produción do urbano, en sentido amplo e xeneroso, debe mediarse entre o sinistro como límite e o belo como reificador, como cosificador da realidade.

Unha das imaxes máis impactantes que se sitúan no límite, valla a redundancia, do sinistro e o belo, como algo máis alá do arquitectónico, como un inmenso e á vez brutal acto de amor, aprendino da tese doutoral de Ernest Ferré Text i Tectònica,6 defendida o ano pasado, e da que tiven o pracer de formar parte do tribunal.

Na tese relátase como Le Corbusier posuía un exemplar do Quixote que durante longos períodos da súa vida lía diariamente, ata considerar Ferré que a relación con ese exemplar chégase a converter non tanto nun obxecto de reacción poética, senón máis ben de culto poético. Á súa vez, tamén se relata na tese o amor de Le Corbusier polo seu can Pinceau, o seu fiel escudeiro a modo do seu Sancho Panza particular.

Á morte de Pinceau, o 6 de novembro de 1945, nunha reacción emocional básica e instintiva, por encima de calquera consideración, reacción ou emoción intelectual, o arquitecto suízo fusiona nun acto límite, a súa estimada lectura, e a memoria dun ser amado nun só obxecto, á súa vez inmensamente belo e sinistro. Le Corbusier forra o exemplar manido e vello do Quixote coa pel do seu fiel can Pinceua, nunha acción sublime. O purismo así, fora excedido polo simbolismo e a arte; para Le Corbusier, esta acción resituará a súa procura naquilo que sexa capaz de emocionar o mismísimo fondo da consciencia, situando o espírito da verdade, nesas mesmas coordenadas.

Por certo, vale dicir aquí que Trías relaciona a dobre categoría do belo e o sinistro directamente coa noción do sublime, en tanto que no límite desa dualidade yuxtapuesta, reside a clave para a aparición da categoría estética por antonomasia do sublime.

Esa e non outra é a lóxica da arquitectura como feito estético. A vontade de beleza e a asunción da condición do sinistro que cosifica o belo e lánzao cara ao sublime.

Que lonxe parece quedar esta actitude, a actitude do amor e a paixón desmedida, en parte da arquitectura actual… falta de actos simbólicos, apaixonados, salvaxes e profundamente belos!!!

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, abril 2013

Notas:

1 .TRÍAS, Eugenio, Lógica del Límite, Editorial Destino, Barcelona, 1991

2 .Ver diagrama da topoloxía do límite en TRÍAS, Eugenio, Cidade sobre Cidade, Arte, relixión e ética no cambio de milenio, Editorial Destino, Barcelona, 2001

3 .Op. cit. TRÍAS, 2001 p. 86

4 .TRÍAS, Eugenio, O Belo e o Siniestro, De Bolsillo Random House Mondadori, Barcelona, 2011. Unha das recientes reedicións do ensaio.

5 .Op. cit. TRÍAS, 2001 p. 173

6 .FERRÉ, Ernest en tdx.cat

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , ,