Límites de oportunidade | Íñigo García Odiaga

Frontera de Rafah, espacio controlado por el ejército israelí entre Egipto y Palestina.
Fronteira de Rafah, espazo controlado polo exército israelí entre Exipto e Palestina. Os espazos fronteirizos, barreiras e nexos.

Os espazos fronteirizos, barreiras e nexos.

As antigas fronteiras, barreiras xeopolíticas que operaban desde a plasmación territorial da soberanía dun país, se desdibujan na actualidade configurando espazos intermedios, que definen áreas de oportunidade. Son ademais as rexións en conflito, as que con maior radicalidad mostran as tensións e as concentracións de actividade que as fronteiras introducen no continuo territorial.

Mentres estes días celébrase con actos multitudinarios os vinte anos da caída do Muro de Berlín durante a noite do 9 de novembro de 1989, moitas fronteiras do planeta refórzanse ou recrudecen, xerando deste xeito desequilibrios territoriais a ambos os dous lados da liña. Esta “liña fronteiriza”, talvez a maior expresión da realidade fronteiriza, represéntase na actualidade como un espazo intermedio, derivado desa dobre condición de límite e nexo que as fronteiras manteñen. Deste xeito, ese rigoroso corte territorial de outrora, exporíase agora como unha membrana permeable baixo determinadas condicións, e baixo criterios de oportunidade ou oportunismo, que pouco ou nada teñen que ver coa defensa da territorialidade ou da xeopolítica ligada á fronteira.

Así pois é curioso comprobar como, máis aló das cuestións políticas, son as cuestións económicas as que manteñen, por exemplo, a fronteira con Xibraltar na Liña da Concepción. Mentres a poboación do Penedo rolda os 28.000 habitantes, tamén o número de sociedades mercantís activas rexistradas dentro das fronteiras de Xibraltar rolda as 28.000; é dicir unha sociedade mercantil por cada habitante. O paradoxal desta situación, é o feito de que sen dúbida é precisamente a realidade fronteiriza a que posibilita esta situación de paraíso fiscal ou o que poderiamos denominar de oportunidade fiscal. Son por tanto os condicionantes espaciais que a fronteira impón ao territorio os que dalgunha maneira activan este espazo e convérteno no que os arquitectos Ábalos e Ferreiros cualificaban como “áreas de impunidade”.

Frontera entre España y Portugal.
Fronteira entre España e Portugal.

Son por tanto esas liñas cargadas de valor, que antigamente se instalaban apoiándose en elementos xeográficos ao modo das fronteiras europeas, ou na escuadra e o cartabón como en moitas fronteiras africanas, as que a pesar da abstracción que o feito fronteirizo leva aparellado, as que rompen a isotropía e a continuidade do territorio, configurando unhas novas regras espaciais no ámbito ligado á fronteira. É por este motivo polo que o espazo fronteirizo, represéntase como un espazo multicapa, no que se mesturan problemas de identificación social co seu territorio, feitos económicos ligados á fronteira ou realidades baseadas en porosidades legais.

O valor simbólico da fronteira e o seu valor identitario, son tamén condicionantes que empapan o territorio, pola súa simple determinación como espazo fronteirizo. É por exemplo rechamante unha das imaxes máis divulgada do 1 de Setembro de 1939, data na que soldados da Wehrmacht, o exercito regular alemán cruzaban a fronteira de Alemaña con Polonia. Esta acción militar, que deu orixe á Segunda Guerra Mundial, caracterízase polo empeño posto por soldados e policías alemáns para romper a débil barreira móbil que impedía o transito de vehículos, similar á de calquera autoestrada actual. Ata doce persoas aparecen na fotografía arrincando o valo existente.

Seica non podían simplemente levantala para permitir o paso das tropas?

1 septiembre de 1939 Soldados alemanes rompen la barrera en la frontera con Polonia e invaden el país. EFE
1 setembro de 1939 Soldados alemáns rompen a barreira na fronteira con Polonia e invaden o país. EFE

O motivo deste ensañamiento hai que buscalo nun obxectivo máis conceptual que practico, xa que a acción pretende eliminar a fronteira, borrala, limpar calquera relación física ou cartográfica do seu trazado, desdibujando calquera descontinuidade entre os dous territorios orixinais. Mediante esta acción fúndense nun só ambos os territorios, o propio e o conquistado; aglutinando aínda que simplemente sexa nun acto propagandístico unha gran cantidade de mensaxes, significados e obxectivos.

Outro modelo de fronteira, digna de mención é a que existente entre México e Estados Unidos, e que podería denominarse como fronteira socializada xa que a implicación social adquire gran relevancia neste ámbito fronteirizo.

A liña fronteiriza que separa estes dous países ten unha lonxitude de 3141 Km. e é a fronteira con maior número de cruces legais do mundo, ao redor de 350 millóns ao ano, e caracterízase un gran espazo deshabitado ou terra de ninguén que hai que controlar. É precisamente esta cuestión a que levou ao goberno norteamericano ha implantar unha nova estratexia para combater a inmigración ilegal baseada en garantir a vixilancia fronteiriza vía Internet.

Frontera entre Estados Unidos y México.
Fronteira entre Estados Unidos e México.

Para iso instaláronse 2000 videocámaras de vixilancia conectadas a un servidor online, de forma que cada cidadán individualmente pode desde o salón da súa casa, como paradigma da intimidade privada, vixiar o valo fronteirizo e informar de calquera actividade ilegal que perciba enviando un simple correo electrónico. Este modelo que converte a calquera cidadán con conexión a internet nun potencial garda fronteirizo, amplifica a operativa en rede, non só pola súa utilización da internet, a rede de redes, senón porque activa un proceso polo cal a responsabilidade e o enfrontamento coa realidade do fenómeno fronteirizo vólvese colectivo, nun intento reafirmar o sentimento patriótico e de defensa territorial, algo por outra banda, tipicamente norteamericano. Son estes, e non outros, os mecanismos que gobernan as nosas fronteiras, de forma que é necesario comprender os seus mecanismos, potencialidades e desafíos para reformular o seu funcionamento, moi afastados na actualidade dos antigos pasos aduaneiros.

Íñigo García Odiaga. Arquitecto
San Sebastián. Setembro 2019

Publicado en MUGALARI el 09.12.04

Íñigo García Odiaga

Arquitecto. Editor de NOMU. 1/5 del estudio de arquitectura VAUMM. Vivo en Donosti.

follow me

Arquivado en: faro, Íñigo García Odiaga

Tags: , , , , , , , , , , , , ,