As fantasías de Bohigas (ou as mentiras publicitarias dos cataláns) | Antón Capitel


J.A.Coderch

Creo honestamente que Coderch non é o mellor arquitecto de España no século XX, se é que esta definición tivese algún sentido. De buscar un, os mellores terían sido Alejandro de la Sota ou Francisco Javier Sáenz de Oíza. Ningún dos dous era de Madrid, Sota de Pontevedra e Oíza de Navarra, pero os dous afincáronse aquí. Coderch era un dos bos, pero creo firmemente que estes dous lle superaron (repito, se falar dunha competencia tal tivese sentido) e posiblemente tamén Fisac. A Coderch hai que poñelo nunha lista longa dos mellores, dende logo, na que están tamén Sota, Oíza, Fisac, Cabreiro, Fernández del Amo, José Antonio Corrales e Ramón Vázquez Molezún. Ou sexa, oito, dous naturais de Madrid, cinco que estudaron e se afincaron aquí e un de Barcelona. (Goleada, contraria totalmente á publicidade catalá).

Coñezo moi ben a arquitectura de Coderch. Mesmo lle coñecín a el mesmo, pois me encarguei (con Javier Ortega e ao final dos 70) de facer un libro para a editorial Xarait (en Madrid) sobre a súa obra. Daquela pensei moito na súa arquitectura e escribín un artigo, que introduce o libro, e que pode ser consultado. Foi esta a primeira monografía de Coderch, feita por unha editorial madrileña (dirixida por un señor de Santander).

Coderch era bo arquitecto, pero non o mellor. Mesmo pode dicirse que nunca se mediu cos grandes temas, nin sequera con temas diferentes da vivenda e de oficinas. Nin foi tan refinado e exquisito como da Sota, nin foi tan brillante ou tan intenso como Sáenz de Oíza. Tampouco foi tan orixinal e creativo como Fisac, un manchego. Coderch foi mesmo un pouco provinciano. Un arquitecto de provincias, luxoso, pero de provincias; dunha cidade provincial moi boa e luxosa, como é Barcelona. (Non vos escandalicedes; eu penso que Alvar Aalto foi un arquitecto de provincias, pois Helsinki é unha cidade que non chega en importancia nin a Valencia, sequera; a diferenza fundamental é que, a pesar diso, foi un xenio, que transcendeu por completo a súa situación e as súas circunstancias. E non é este o caso.)

Os seus temas foron, sobre todo, a vivenda unifamiliar, e, ademais para burgueses (para burguesones) unha das peores clientelas posibles. Están ben, dende logo, mesmo frecuentemente moi ben, pero nunca alcanzou cotas realmente extraordinarias, nin sequera na celebrada Casa Ugalde. Na maioría das outras abusou moito de recursos un pouco parvos como os dentes de serra, e copiouse tamén moito a si mesmo. É dicir, nunca albiscou sequera as excelencias (simplemente en canto ás casas unifamiliares) de Wright, da Vila Savoye ou da Vila Mairea, poñamos por diversos arquetipos. (Penso en cambio que Sota ou Oíza se que albiscaron algunhas veces a xenialidade dos mestres, noutros temas).

Unha das súas obras máis importantes (quizais a que máis) foi en Madrid, o edificio de vivendas llamaso “Xirasol”, no que se propuxo agredir (un pouco parvamente) as condicións do ensanche madrileño e que probablemente non tivese sido permitido no barcelonés, (isto é, no sacrosanto “eixample” do mitificado enxeñeiro de camiños imposto polo goberno central). A vivenda tipo do Xirasol é moi interesante e lograda, dende logo, e cumpre de sobra o intento de Coderch de facer unha vivenda de gran programa sobre un fondo edificado de 30 m. e sen patios interiores, aínda que con patios a fachada.

Pero cando a serie (un pouco parvamente oblicua, xesto puramente estético e que tan só se percibe en planta) chega ao final, isto é, á esquina, o edificio remátase cunha planta moi vulgar e unha fachada deficiente, indigna da rúa de Ortega e Gasset, que é a principal. A planimetría de Coderch ignora a esquina; ou, dito doutro modo, non sabe resolvela, se non é de forma inxenua. E aínda que sae bastante airoso na fachada a Lagasca, que conta cos grandes beiriles e os patios para resolver o volume, fracasa por completo na fachada principal. Un edificio convencional, como é o de Ruiz de la Prada, que está xustamente en fronte, dálle unha verdadeira lección. Unha lección urbana, que é o que el non acepta nin sabe.

Pero hai máis. Coderch (que odiaba visceralmente a Le Corbusier, como a tantas outras cousas), admiraba non obstante a Wright, a quen imitaba, como fai de feito no Xirasol, cuxa imaxe é unha copia de proxectos como o de St Mark (1929), o dos apartamentos para Chicago (1930) e o do Crystal Heights Hotel (Washington, 1940). Pero noutras cousas non sabe seguilo. Wright, como grande “organicista”, ambicionaba fundir forma e estrutura, lograr que constituísen, case, unha identidade (cuestión que está por exemplo, e tamén a imitación do mestre estadounidense, nas importantes obras de Sáenz de Oíza de Torres Blancas e do Banco de Bilbao). Pero, en cambio, Coderch ignora por completo esta importante cuestión, a pesar de querer aliñarse coa arquitectura orgánica.

Así, no Xirasol, aparecen trazos murais que aluden ao sistema construtivo dos muros de carga, pero diso non hai nada. A estrutura é unha estrutura metálica convencional e vulgar, que alguén colocou onde puido para construír a casa en forma ordinaria. Isto é o que é profesionalmente provinciano. Coderch, a pesar da súa tremenda soberbia, fai o mesmo que os seus compañeiros máis vulgares: dálle as plantas a un especialista en cálculo, que lle propón a colocación dos soportes en sitios en que non estorben a súa disposición en planta. Do pensamento wrightiano non queda nada; en realidade, nin o coñecía.

Un dos seus amigos madrileños, Francisco de Asís Cabrero deulle unha lección de primeira orde no grande edificio da Delegación Nacional de Sindicatos (hoxe Ministerio de Sanidade, con outro dos seus amigos, Rafael de Aburto), como se comproba vendo o proxecto para o concurso que fixo Coderch (pode verse no meu libro), algo perplexo entre unha solución ao Perret ou ao Terragni (coñecíaos? Que vai! Mesmo presumía da súa ignorancia), e que non sabe interpretar ben o lugar no que actúa, polo menos nin achegouse sequera aos acertos urbanos do brillante exercicio de Cabraro e Aburto. Pode dicirse o contrario, por suposto, como xa o fixo hai anos un sedicente crítico castellonenco afincado en Barcelona, pero iso non sería máis que unha falsidade tipicamente catalá.

O certo é que se acordásemos que Coderch é o arquitecto español máis importante do século XX, non estariamos a facer outra cousa que rebaixar a calidade da arquitectura do noso país nese período. Afortunadamente non é así, e mesmo unha polémica tal non tería sentido se non conviñese saír ao paso de tanta superficialidade.

En canto á outra cuestión, a do franquismo, non merece nin a pena de ser atendida. O franquismo era algo galego, ¿non?. E como tal cousa periférica interesaría máis a Barcelona que a Madrid. Dende logo Barcelona carece do heroico historial republicano de Madrid defendéndose do ataque dos franquistas durante toda a guerra civil. E despois dela, Cataluña e Barcelona foron tan franquistas como en todas as partes, ou máis en que todas. Ademais, ¿os burguesones cataláns que encargaban os seus grandes chalés a Coderch, que eran, se non franquistas? Xógome o colo a que dicían algo así como: “Oye, imos encargar a casa a ese arquitecto que é tan bo e que ademais é de dereitas, como Deus manda,”. De dereitas; ou, mellor, dito, de extrema dereita. Ou sexa, como eles.

Antonio González-Capitel Martínez · Doutor arquitecto · catedrático en ETSAM
Madrid · novembro 2011

Antón Capitel

Es arquitecto y catedrático de Proyectos de la Escuela de Arquitectura de Madrid, fue director de la revista Arquitectura (COAM) de 1981-86 y de 2001-09. Historiador, ensayista y crítico, ha publicado numerosos artículos en revistas españolas y extranjeras sobre arquitectura española e internacional. Entre sus libros destacan diferentes monografías sobre arquitectos.

follow me

Arquivado en: Antón Capitel, faro

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,