A parábola do inglés | Borja López Cotelo

Recordo a miña breve estanza no St. James College, en Maypole Green, Essex. Nas tardes de chuvia, o repicar das gotas contra o peitoril soaba como o segundeiro dun reloxo que parecía ir cada vez máis lento, mentres unha paisaxe verde e gris se filtraba a través da ventá oxival. Eu, a miúdo, perdía o tempo rebuscando na súa biblioteca algún manuscrito; segundo me confesara o decano Brown, o gran Chesterton pasara alí longas tempadas charlando sobre teoloxía e paradoxos co seu bisavó.

G. K. Chesterton

Xamais encontrei alí rastro ningún do escritor, pero entre os miles – ¿ou eran millóns?- de libros acumulados nos seus estantes descubrín algo talvez máis extraordinario: o diario de Hiram Mallord Sinclair, sétimo duque de Connaught. Tropeceime con el sen pretendelo, mentres deixaba que a miña vista vagase entre as páxinas dunha edición orixinal de O paraíso perdido de Milton. As memorias de Sinclair debuxaban un personaxe particular: iconoclasta, culto, refinado nos seus gustos1, audaz nas súas empresas e tenaz nos seus propósitos. Viviu, segundo se desprende dos seus escritos, como un respectable aristócrata dedicado á administración da súa fortuna ata que no verán de 1824, á idade de 47 anos e sen motivo explícito, abandonou a seguridade do seu castelo para consagrar a súa vida a un propósito incerto: a busca do grafiti máis antigo do mundo.

Talvez exista entre a aristocracia inglesa unha tradición de extravagancia capaz de conceder lexitimidade a empresas deste xénero; quizais houbese na equipaxe de Hiram Sinclair tanto snobismo coma curiosidade, tanta vontade de enganar as damas nunha conversación lixeira como de desvelar os arcanos da arte, tanto desexo de impresionar a cabaleiros de potentadas familias como de botar luz sobre ancestrais comportamentos humanos. Sexa como for, cando subiu ao barco que debía trasladalo dende Bristol ata Nápoles, Sinclair foi consciente de que ‘nada na súa vida, nin na do resto dos homes, volvería ser igual’2.

Nápoles cara 1850, fotografiada por J. Dunlop

A nave arribou a porto o 19 de setembro, día de San Genaro. Buliciosa, fusca, arrogante e amparada polo descomunal Vesubio, a cidade non puxo atención ao nobre inglés:

‘As xentes amontoábanse ante a portada da inmensa catedral: alí, aseguran, se licúa o sangue de San Genaro. O aire ulía a todas as especias de Oriente e os berros enchían as prazas. Percibíase unha éxtase colectiva, un paroxismo que me resultaba alleo; decidín entón achegarme a unha diminuta pousada próxima ao porto. Chamei con insistencia e houben de esperar uns segundos. Como supoñía, tratábase dun discreto fumadero de opio’.

Os seguintes parágrafos son ilexibles. Sinclair, propenso á experimentación e a moral relaxada, parecía encontrar na cidade partenopea a forma do seu zapato: ‘Non’ recordo ‘con precisión que me trouxo ata aquí. Pero só unha boa razón farame regresar’, escribía oito días despois da súa chegada a Nápoles. As páxinas seguintes parecen ter sido arrancadas, e a caligrafía desmañada dos parágrafos conservados dificulta a reconstrución do relato. Na seguinte nota, escrita unha semana máis tarde, pódese ler:

‘Schiaffino faloume hoxe dunha cidade sepultada pola lava do Vesubio en tempos remotos. Os muros dos seus edificios conservan debuxos antiquísimos e numerosas anotacións, xeroglíficos indescifrables. A semana que vén partirei cara a alí para velos cos meus propios ollos’.

Por primeira vez, ese día de outono de 1824, Hiram Sinclair oíu falar da infausta cidade de Pompeya; en realidade, poucos a coñecían entón máis alá do Reino de Nápoles. Sete días despois, cando viu os vestixios por primeira vez, escribiu:

‘Non’ se trata ‘de ruínas, senón dun instante detido. Aquí está o grandioso de Roma, os templos e vilas, pero tamén os tugurios e lupanares. Percíbese o sucio e perverso en íntima convivencia con aquilo que nos foi legado polas fontes clásicas. Todo iso, o ben e o mal, o explícito e o secreto, o esplendor e a ignominia latente en cada cidade, en cada vida, sepultados baixo a lava un día calquera’.

E prosegue, entre o alivio e a excitación:

‘Os xeroglíficos aos que se refería Schiaffino son, en realidade, inscricións en latín. Centos. Miles. Non sabería precisar cantas. Algunhas recollen citas clásicas -¡ahí estaban Virgilio e Ovidio!-, outras parecen mera propaganda de políticos. Un terceiro grupo, o máis numeroso, compóñeno frases obscenas escritas sobre as paredes dos prostíbulos: tarifas de prostitutas, alusións a atributos sexuais, insultos a antigas concubinas3. En ocasións, garabatos de cuestionable virtuosismo ilustran as proclamas. Esta debeu de ser a cidade da luxuria, o refuxio dos promiscuos4. As paredes testemúñano. Os debuxos deberon de ser realizados máis de vinte séculos atrás: a miña viaxe parece ter chegado ao seu fin’.

Grafitis conservados na cidade de Pompeia

Con estas palabras podería ter concluído o periplo de Hiram Sinclair. Pero alguén, talvez á súa volta a Nápoles, talvez nalgún outro fumadero de opio que sen dúbida visitou durante a súa longa viaxe de regreso a Inglaterra, lle falou dun personaxe particular, Joseph Kyselak:

‘Un mozo austrohúngaro que ten por costume gravar o seu nome en todos os cantos do Imperio’ -anota-. ‘Un home que talvez comparta as miñas inquietudes’, escribe (ou, quizais, suplica).

Apenas catro semanas máis tarde, Sinclair logrou reunirse en Viena con Kyselak. Foi o 2 de decembro de 1824, no célebre café Sacher:

‘Trátase dun rapaz anódino. Confesoume que o costume de gravar o seu nome nas paredes de edificios singulares comezou como unha aposta de xuventude. Máis tarde, a súa afección por escalar as montañas máis remotas do Imperio fíxoo pensar que tamén alí debía figurar o seu apelido’.

O inglés parece, nestes parágrafos, profundamente decepcionado.

‘Non é máis que un neno’ -lamenta-, ‘ e tanto a súa forma de falar coma os seus xestos denotan unha educación pulcra. Non o creo capaz de acometer unha empresa arriscada. Talvez non sexa máis que un charlatán’.

Non obstante, esas palabras foran riscadas do seu diario; quizais porque, para sorpresa de Sinclair, cando ese vienés de refinadas maneiras se afastou, descubriu sobre a mesa de madeira escura que compartiran fugazmente sete letras coidadosamente talladas: Kyselak5.

Grabado representando a Joseph Kyselak
Tag de Kyselak no Schwarzenbergpark de Viena

Segundo se deduce dos seus diarios, Hiram Sinclair decidiu entón regresar a Londres. A viaxe tocara á súa fin. Pero esa mesma noite, na cafetaría do hotel Imperial, coñeceu o Mariscal de Campo Otto Gerstner, ‘un home de estatura formidable, barba poboada e diminutos ollos azuis’. Foi el quen lle falou duns grafitis remotos, situados no extremo setentrional de Europa:

‘Na rexión de Alta, en Noruega, ata onde o levou unha expedición financiada polo Emperador. Gerstner asegura que o visto en Pompeya palidecerá na miña memoria tras considerar as marabillas gravadas na rocha polos primeiros homes do Norte’.

Parece, non obstante, que os recursos económicos de Sinclair comezaban a esgotarse. Dubidou entre regresar a Inglaterra para atender ás súas obrigas financeiras ou culminar a súa fazaña6. Fiel a si mesmo, decidiu finalmente emprender o camiño máis difícil: vendeu os seus efectos persoais e dirixiuse a Noruega, alternando longas camiñadas e traxectos a cabalo, protexéndose do frío co único abrigo de Astrakán que puido rescatar da súa equipaxe.

Pictogramas conservados na rexión de Alta, Noruega

Así, o 14 de xuño de 1825, Hiram Mallord Sinclair chegou ao fiorde de Alta, tras atravesar a erma meseta de Finnmarksvidda e millas de inescrutables bosques hamsunianos. A partir deste punto, o diario parece mesturar xa sen rubor realidade e ficción. Convértese nun conxunto de notas inconexas acerca de diferentes escenas e personaxes cos que -segundo o seu relato- se topou na xélida costa escandinava: fala de Knut, un mariñeiro de Narvik que fretara tres expedicións co único fin de dar morte ao kraken; cita tamén a Ole, ‘un pescador de máis de sete pés de estatura aterrado ante a ameaza do Malström’, e a Sigurd, un home douto que anos antes tivera baixo a súa tutela en Copenhaguen a un rapaz chamado Søren Kierkegaard. Fai referencia por último a Ingrid Håkonsdatter, unha campesiña que aseguraba coñecer os debuxos prehistóricos descritos por Gerstner aquela noite, no luxoso café Imperial de Viena.

‘Ingrid afirma que os grafitis se achan na baía de Hjemmeluft, a dúas millas do lugar onde pasarei a noite’ – escribía Sinclair- ‘Mañana será o último día da miña viaxe’.

Pictogramas conservados na regxión de Alta, Noruega

Con esas palabras conclúe o diario. Quizais haxa algún outro caderno extraviado; talvez Sinclair chegou a ver os pictogramas de Alta e marabillouse ante o seu descubrimento para regresar máis tarde a Gran Bretaña, recuperar a súa fortuna e gañar unha reputación de audaz viaxeiro, de explorador ávido e admirado gentleman. Pero pode tamén que morrese de frío e esgotamento esa mesma noite, presa dos delirios no confín de Europa, velado por unha campesiña baixo a luz tenue dunha buxía7.

Borja López Cotelo. Doutor arquitecto

A Coruña. maio 2012

Notas:

1. Iso parecen indicar algunhas pasaxes da súa autobiografía, nos que -rememorando viaxes de xuventude- pondera o exquisito sabor do caviar do Volga ou o delicado tacto das sedas de Damasco.

2. La cita exacta, conservada no primeiro dos seus diarios, é: ‘Souben ao partir que esta decisión -como calquera outra- faría que nada na miña vida, nin na do resto dos homes, volvería ser igual’. Estas palabras traen inevitablemente á memoria aquelas de Borges: ‘Non’ hai ‘acto que non sexa coroación dunha infinita serie de causas e manancial dunha infinita serie de efectos’.

3. Hoxe en día, gran parte destes grafitis encóntranse inventariados no cuarto volume do Corpus Inscriptionum Latinarum. Tanto as referencias políticas e filosóficas coma as eróticas e vexatorias foron estudadas coidadosamente durante as décadas posteriores á viaxe de Hiram Sinclair. En Pompeya encontráronse máis de 20.000 grafitis, datados antes de agosto do ano 79 A.D (data da erupción do Vesubio).

4. As inscricións ás que fai referencia Sinclair son lexibles aínda hoxe nas paredes pompeianas. Na súa maioría trátase de textos políticos (Trebium Valiente(m) et Gaviun Rufum viros bon(os), é dicir Votade por Trebio Valiente e Gayo Rufo. Son homes bos’), sexuais (Suspirium puellarum Celadus thraex, é dicir ‘Celadus el Tracio fai suspirar as rapazas’, inscrición recollida no C.I.L. IV, 4397) e citas de autores clásicos como Ovidio ou Virgilio.

5. Unha anécdota similar é atribuída a Kyselak durante a súa vista co emperador austrohúngaro Francisco I, quen o chamara a pazo para esixirlle que cesase na súa pretensión de gravar o seu nome en todos os edificios singulares de Viena.

6. O dilema consumiu gran parte do segundo tomo do seu diario. Durante dúas semanas, Hiram Sinclair anotou febrilmente todas as súas dúbidas e desexos, nas pasaxes máis persoais da súa obra. Consérvase tamén un inventario de bens, no que aqueles que foron vendidos aparecen coidadosamente riscados.

7. Sexa como for, o extraordinario conxunto de pinturas rupestres de Alta non foi descuberto oficialmente ata o outono de 1972, cento cincuenta anos despois da expedición de Sinclair. Datados entre o 4.200 a.C e o 500 a.C, os petroglifos representan tanto figuras humanas coma animais, primitivas embarcacións e rituais chamanísticos.

Borja López Cotelo

Borja López Cotelo, arquitecto por la ETSAC desde 2007, y doctor por la UdC desde 2013.

follow me

Arquivado en: artigos, Borja López Cotelo

Tags: , , , , , , , , , , , , , , ,