A xestión do impredecible | Miguel Ángel Díaz Camacho

Revolution Montreal. Bikes and Lesbian Haircuts | Fotografía: Meera Margaret Singh

En ocasións argumentamos sobre o “programa” como un elemento comprometedor do proxecto de arquitectura. Os arquitectos presumimos de coñecer, mesmo mellor que os propios usuarios, aquilo que eles precisamente necesitan, facendo da “reinterpretación” do programa unha das nosas máis valiosas achegas ao encargo. Non obstante, o tempo adóitanos arrebatar a razón e o uso que habitualmente vinculamos a un espazo a miúdo é superado dalgún xeito polas mareas da vida. ¿Non se despregarán sobre cada proxecto múltiples configuracións de uso xeradas ante a diversidade e as necesidades cambiantes dos propios usuarios? ¿Entón poderíase proxectar o impredicible? Vexamos.

Sen dúbida, unha das calidades fenomenolóxicas do ámbito actual é o seu carácter impredicible. Hai poucos días unha onda de frío polar sen precedentes paralizaba Estados Unidos ata o punto de que algúns presos, felizmente fuxidos, regresaban voluntariamente ás súas celas de castigo: a natureza aínda garda segredos que a liberdade descoñece. Calquera análise que realicemos sobre o mundo actual acabará botando unha densa néboa sobre o futuro, e talvez esta sexa unha constante presente en cada momento da historia do ser humano: ‘Mentres a historia flúe, non é historia para nós. Lévanos cara a un país descoñecido, e rara vez podemos lograr un fulgor do que temos delante’1. Unha mirada cara ao pasado ensínanos que a historia se constrúe como unha secuencia ininterrompida de sorpresas, unha montaña rusa que nos leva da admiración ao pasmo ante o discorrer ordinario da cousas. Non obstante, a xestión do impredicible pode constituír non só unha valiosa ferramenta no proxecto arquitectónico, senón unha referencia imprescindible para a construción da cidade adhocrática2.

Conta Kazuhiro Kojima como o Goberno de China lle propuxo a idea de proxectar un edificio de oficinas para as Olimpíadas de Beijing (2008) cuxo uso posterior se definía como impredecible3. Esta situación, aceptada para as cerimonias deportivas globais e exposicións universais varias, pódese extrapolar ao conxunto da produción arquitectónica. O caso da vivenda resulta paradigmático, o feito de habitar espreme as máis recónditas variables do impredicible: crecemento ou desintegración familiar, rexuvenecemento ou envellecemento, permanencia ou itinerancia, fortuna ou bancarrota4. O uso que facemos da arquitectura sempre é impredicible. Máis aínda o edificio público, financiado co patrimonio común, que debe responder coa máxima eficacia e responsabilidade ante o seu destino incerto, ligado de xeito indisoluble á dinámica do cambio: ¿quen ía dicir a Don Antonio Palacios que o seu “Pazo de Comunicacións de Madrid” (1919) ía quedar obsoleto ante o declive do uso do correo postal? ¿Quen ía pensar entón que un alcalde, cunha idea bastante “clara” do que significa a representación do Poder, ía instalar alí a sede do Concello de Madrid?

Alejandro de la Sota contaba con ironía como o seu proxecto para o Museo Provincial de León se instalaba sobre o antigo edificio do Bispado, que se mudara ao impoñente edificio histórico de Correos ao mudarse estes á súa vez ao seu coñecido “container” de chapa cor León5. Como nun exercicio de auténtico trilero, os programas cambiaban de vaso ante a mirada retranqueira de Don Alejandro: a arquitectura como un baile desenfreado no que a única regra (non escrita) será o pracenteiro, por aleatorio, intercambio de parellas. A idea vén de lonxe e o mesmo Frank Lloyd Wright en 1939 se atreveu a definir como inmutable esta apaixonante condición “promiscua” da arquitectura:

“A lei do cambio é unha lei inmutable e é a única lei que non tomamos en conta. Tratamos de deter e conter as mareas da vida. […]En o momento en que temos calquera interese establecido ou sentimental, cremos que debemos protexelo, coidalo, defendelo dos inimigos, reténdoo intacto. O noso pensamento, a nosa filosofía, todo o que temos, resúmese en ‘ter e gardar’. Estou seguro que os sorprendería ver o efectivo que sería inverter o proceso” 6.

Miguel Ángel Díaz Camacho. Doutor Arquitecto

Madrid. xaneiro 2014

Notas:
1 Friedrich A. Hayek, ‘Camino de servidumbre’, Alianza Editorial, Madrid, 2010.
2 Ver “Adhocracia” no Glosario Aberto. Queda para un segundo post a análise sobre a xestión do impredicible no espazo público, cuestión transcendental abordada por Anatxu Zabalbeascoa no artigo “La calle en venta” (20 de decembro 2013)
3 Kazuhiro Kojima, “Nexus. Dirección fluida”, Revista 2G, nº43.
4 Recordamos aquí a anécdota de Cedric Price na que, despois de longas reunións cun cliente para proxectar unha vivenda para el e a súa familia, e despois de coñecer a fondo a súa dinámica e situación vital, tras longos meses de paréntese para a reflexión se reuniu de novo co seu cliente e, para a súa sorpresa, en lugar de encontrar un proxecto de arquitectura, Price lle recomendou abertamente o divorcio: o mellor “programa” que puido encontrar neste caso.
5 Alejandro de la Sota, Pronaos, Madrid, 1989.
6 Frank Lloyd Wright, Segunda velada de las conferencias en Londres, 1939, incluida en Frank Lloyd Wright, ‘El futuro de la arquitectura’, Poseidón, Barcelona, 2008.

Miguel Ángel Díaz Camacho

Doctor en Arquitectura, Decano de la Facultad de Tecnología y Ciencia UCJC. Presidente de la Asociación Sostenibilidad y Arquitectura,  perteneciente al Consejo Superior de los Colegios de Arquitectos de España. Director de MADC Arquitectos, estudio profesional con premios en concursos nacionales e internacionales, en la actualidad desarrolla proyectos en España y Noruega. Escritor y crítico de arquitectura, es autor de los libros “Párrafos de Arquitectura. Core(oh)grafías” (2016) y “Arquitectura y Cambio Climático” (2018).

follow me

Arquivado en: faro, Miguel Ángel Díaz Camacho

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,