A funcionalidade, a comodidade, a moda e a linguaxe dos arquitectos | Antón Capitel


El manancial, de King Vidor (EE.UU, 1949)

¿Funcionalidade é o mesmo que comodidade? Non señor, poden perfectamente ser opostos. Na etapa que vivimos lévase a comodidade, e non tanto a funcionalidade, e así sacrifícase con frecuencia esta á outra, con malos resultados globais.

Un exemplo expresivo é como, en moitos edificios, unha das portas dun cortaventos, concibida para estar sempre pechada, se bloquea por parte dos usuarios para que permaneza aberta e, así, pasar con comodidade; é dicir, sen ter que abrila, aínda a pesar de que estas portas se constrúen para que sexan de doada apertura e se pechen soas. Con iso, o efecto de cortaventos desaparece e, así, a funcionalidade do pensado mecanismo desfaise. Pero non importa, pois a comodidade triunfa nesta época, sucesora da moderna, que era funcional.

Pode verse o exemplo na nosa propia Escola, onde o vestíbulo inmediato á porta principal, antes do grande, hai as veces de cortaventos deste, con varias portas de vaivén que funcionan perfectamente. As dos dous extremos están normalmente bloqueadas para que permanezan abertas. Eu péchoas cando paso, pero ao anaco, ou ao día seguinte -cando eu as volvo ver- están igual. En realidade, foron xa tan forzadas que quedan abertas.

A sublimación da comodidade e da falta de funcionalidade son as portas eléctricas que se abren ante a presenza de alguén, e que son unha gran perversión arquitectónica e climática. Sono porque quitan o efecto cortaventos, a non ser que o substitúan por unha cortina de aire acondicionado. É dicir, gastan enerxía, a base de desprezar a mecánica ao alcance de todo humano. Ademais funcionan fatal, porque se estás algo preto se abren sen vir a conto. Cando un espera nun aeroporto, pode entreterse paseando e vendo como a estúpida porta ábrese unha e outra vez ao teu paso, non moi próximo. Estas portas deberían de prohibirse por ser tan idiotas como antiecolóxicas.

Pero vaiamos á moda. Hoxe está de moda vestir mal, en prol da comodidade, e para presumir de moderno e de non convencional, aínda que un sexa máis conservador e autoritario que a Aguirre, pois se leva moito o disfrace.

Como eu vou vestido -en inverno- máis ou menos de señor dos anos 40 ou 50, e como case ninguén vai a así, pregunteime porqué fágoo, e analicei a miña forma de vestir, pois non foi moi consciente, senón froito do uso. En primeiro lugar está a americana, peza elegante e cómoda, que se quita e colga con facilidade, e que se abrocha e desabrocha con botóns, isto é que permite, controlar os matices do que te abrigas con moita facilidade. Ten, polo menos, dous petos grandes exteriores e outros dous interiores, nos que cabe o contido dun bolso de señora de tamaño medio. Certo é que moitos levan americana, pero outros moitos non a levan. ¿Que fan coas cousas? ¿Lévanas todas no pantalón? Ben é certo tamén que bastantes portan mochila, artefacto que emigrou do deporte á vida cidadá; pero, ¡vaia latazo!

Logo está a gravata ou o pano, que, alternativamente, levo en inverno, para protexer a garganta e dar axeitado remate á camisa que, sen un deles, non o ten. Se non, terías que levar camisa de cura, como fan algúns orientais, ou ir descamisado, cousa que só queda ben durante o clima benigno. Algúns levan o botón superior da camisa abrochado, o que non quita o frío, pero trasmite unha dignidade algo anticuada e rural. A gravata lévoa cando me convén, pero porque é unha bufanda lixeira, e como é funcional aínda que algo incómoda, substitúoa cando me convén polo pano, unha peza masculina que case se perdeu, e que se pode quitar e gardar, ou deixar colgando, con facilidade extrema. Observo que moitos levan baixo a americana un xersei de colo máis ou menos alto, en vez de gravata ou pano, pero iso supón que nos interiores has de quitar a chaqueta ou pasar calor, polo menos eu, que non son friorento. A gravata ou o pano permiten que non exista a bufanda, ou que esta se use só en casos extremos. Se non se levan, a bufanda ha de usarse sempre se vai frío, aínda que non faga moito, e de aí esas ostentosas bufandas, anoadas por fóra do abrigo, cousa que se converteu nunha cuestión estilística, substitutiva da bufanda colgada ou metida dentro do abrigo.

Logo está o abrigo. Teño 4 ou 5 pezas de abrigo distintas, pero, cando fai verdadeiro frío -e como, por funcionalidade e por comodidade non levo xersei- decidín levar un de pano azul, o que ten a imaxe máis convencional, pero porque é o que máis abriga o ser de la, e porque ten botóns, en vez de cremalleira, artefactos moi funcionais pero moi incómodos cos que sempre manteño acendidas pelexas. A funcionalidade desfaise se a incomodidade é extrema.

Por último está o sombreiro, flexible e de ás, que tanto se utilizaba antes, como vemos nas películas e conservamos no recordo, e que agora apenas se usa. A min encántame, e úsoo constantemente en inverno e cando chove. Para os que somos calvos é imprescindible en inverno, e na chuvia é o mellor. Moito mellor que un paraugas e mellor que calquera outro gorro, pois a á completa che protexe con extraordinaria eficacia.

Así, pois, vou en inverno disfrazado de señor dos anos 40 ou 50, pois descubrín (sen darme moita conta) que é o máis funcional e bastante cómodo. É dicir, parezo disfrazado porque case ninguén vai así, pero, en realidade, non o estou. Os que van disfrazados son os demais. Van disfrazados de proletarios e de traballadores manuais, de mozos, de excursionistas no campo, de viaxeiros de domingo, de deportistas, de militares e policías en traxe de faena,… Siguen unha excesiva comodidade, pouco funcional, pretexto que usan para buscar unha imaxe que lles parece moderna e pouco convencional, e que proclama non obstante a súa certa perplexidade. Non van tan ridículos como os pobres executivos que han de ir no tórrido verán con chaqueta e gravata, pero están perigosamente preto deles, pois son igualmente escravos da súa propia imaxe. Isto é, obedecen igualmente, sen demasiadas vantaxes, a unha cuestión de estilo. (Ademais, pérdense o bo trato que funcionarios e outros personaxes adoitan dar a quen vai vestido de “señor”, por se acaso.)

Resulta, en fin, moi curiosa a moda desta época, na que case todo o mundo vai mal vestido precisamente por prexuízos estilísticos e sen conseguir con iso outra cousa que unha imaxe xeralmente algo torpe, enganosa e ineficaz. Aínda que hai moitas excepcións, dende logo, e dende distintos puntos de vista.

¿Será o espírito da época? Esta cousa rara, sen dúbida debe existir,…

Pero imos agora a outra cuestión, esta vez de linguaxe escrita. Seguindo, naturalmente, a escritura inglesa -aínda que isto sexa propio de calquera lingua- moita xente evita poñer o signo de admiración ao principio, mesmo o de consulta, coma se isto fose dunha gran comodidade. Que é contrario ao funcional resulta evidente. O castelán é o único idioma do mundo que pon dous signos de admiración e de consulta, ao principio e ao final, e isto avisa do sentido da frase dende o principio, acoutándoa ademais convenientemente, e evitando os equívocos e os atrasos de información que se producen nas demais linguas. Quitar o do principio, como está agora de moda, non dá comodidade e quita funcionalidade. Iso si, fai moderno. Pero non é elegante dende logo. Non hai cousa máis hortera que imitar a ingleses e a ianquis.

Cadernos Summa-Nueva Visión

Sigamos, agora cos erros de vulto na linguaxe. “Concretizar”, óese dicir ás veces. Case todo o mundo sabe que este verbo non existe e que o único que vale é algo máis curto, concretar. Crer que é máis fino, ou máis expresivo, alongar as palabras, é unha superstición, e case sempre remata nun erro.

Entre os arquitectos óese ás veces “complejizar”, que tamén é errónea, ademais de moi fea, e que ha de substituírse por “complicar”, se se quere, ou por facer máis complexo”, se se empeña un en empregar esta última forma. En castelán, se se queren alongar as cousas para ser máis retórico, xeralmente hase de aumentar a frase, non a palabra.

Pero isto merece maior comentario, pois a palabras “complexidade” e “complexo” están mitificadas polos arquitectos, quizais dende que aqueles famosos cadernos arxentinos de Summa-Nueva Visión dedicaron un á complexidade e, dende logo, dende o libro de Venturi. É dicir, dende que a simplicidade racionalista deixou de ser un mito para ser substituída polo seu contrario.

Non obstante, e créase o que se crea, complicado e complexo son sinónimos. A parir do século XVI, algúns escritores culteranos duplicaron as palabras, xeralmente baseadas nos participios, inventando así “complexo”, directamente sacado do latín, para duplicar cun cultismo o castelán “complicado”, evolucionado dende a lingua latina. Hai moitos outros, como abstraído e abstracto, estreito e estrito, etc.

O certo é que complicado e complexo teñen a súa primeira acepción como sinónima, aínda que teñan tamén outras que lles son específicas. O dicionario da academia aclárao así, e dá como sinónimos tamén ás palabras “complicación” e “complexidade”, as que define como “Dificultade ou enredo procedentes da concorrencia e encontro de cousas diversas”.

Complicado defínese como “de difícil comprensión” ou “composto de gran número de pezas”. Complexo como “que se compón de elementos diversos”, “complicado” e “conxunto ou unión de dous ou máis cousas”. Como ben se ve, moi parecidos, practicamente iguais. As diferenzas son de matiz, que case nunca se atende; e son tamén, como sempre, unha cuestión de estilo. A verdadeira diferenza é que o complicado é máis dificultoso ou intricado e o complexo é soamente composto.

Complexo ten outras acepcións, e de aí o seu uso diferenciado e non supersticioso. Ten unha acepción arquitectónica: complexo é un conxunto de edificios, polas boas; e, máis especificamente, industriais ou fabrís e deportivos, ou do que sexa. Complexo é tamén un termo psicolóxico ou psicoanalítico, como é ben coñecido.

O certo é que complexo e complicado é o mesmo. E atreveríame a dicir que complicado resulta mesmo case sempre máis axeitado para a arquitectura, que tende a ser, en efecto, “de difícil comprensión” e “composta por gran número de pezas”. E, tamén que -como sabemos os proxectistas- é complicada no sentido de difícil, non doado de resolver, pois atende a demasiados requisitos que non casan doadamente entre si. Sexa como for, vou preferindo falar máis ben de complicado que de complexo ao referirme á arquitectura.

(Por certo, dicir “requirimentos” en vez de requisitos, que é a única palabra correcta, é outro erro típico dos arquitectos. É un anglicismo, que non se admitiu en castelán, e que procede, creo eu, da desafortunada tradución do libro “Complexidade e privacidade”, de Alexander e Chermaief. Polo menos, nel está abundantemente. Tamén ha de advertirse que “privacidade” é outro anglicismo, aínda que este se acabou admitindo polo uso. Máis correcto é dicir “vida privada”. Xa o dicía Sáenz de Oíza ao falar do título dese libro.)

Pero onde os arquitectos rizan o rizo é ao empregar a palabra “tipoloxía”. Din, sen pudor, cousas tales como: “estas son as tipoloxías das vivendas”, ao ensinar, simplemente, as diversas plantas das unidades de vivenda dun edificio. Cometen dous erros. O primeiro é que a terminación “logía” se refire sen excepción a un estudo ou tratado, ou, acaso, e como moito, a unha clasificación. Non se trata, pois, de tipoloxías, senón dunha colección de unidades diversas. Non hai estudo, nin tratado, nin sequera clasificación.

O segundo erro é que tampouco de trata de tipos, en canto esta palabra se refire só a algo xenérico ou esquemático, a un conxunto de características, máis ben abstractas, da que participan varios modelos ou unidades distintas. Pode considerarse, para aclararnos, que tipo é, máis ou menos, sinónimo de clase, e que, así, nunca se refire a individuos. Se se di: estes son os tipos das vivendas, para non ser un erro trataríase de que nos estamos a referir a unhas unidades que, aínda que concretas, representan outras que son distintas, pero que teñen as mesmas características de disposición xeral. Se nos referimos só a unidades diversas habemos de dicir: estas son as diferentes vivendas do edificio.

Cando, en cambio, un promotor ensina a vivenda “tipo” non se equivoca sempre, pois aínda que mostra un modelo concreto moitas veces pretende con el representar a máis vivendas que non son exactamente iguais. O, se non o fai así, equivócase igualmente.

Esquezamos, pois, as tipoloxías e os tipos, a non ser que, verdadeiramente, nos esteamos a referir a eles. Oír estes erros no mundo universitario resulta verdadeiramente algo insólito.

Antón Capitel · Doutor arquitecto · catedrático en ETSAM

Madrid · maio 2009

Antón Capitel

Es arquitecto y catedrático de Proyectos de la Escuela de Arquitectura de Madrid, fue director de la revista Arquitectura (COAM) de 1981-86 y de 2001-09. Historiador, ensayista y crítico, ha publicado numerosos artículos en revistas españolas y extranjeras sobre arquitectura española e internacional. Entre sus libros destacan diferentes monografías sobre arquitectos.

follow me

Arquivado en: Antón Capitel, faro

Tags: , , , , , , , , , , ,