A fronteira espazo de contacto, encontro e intercambio | Luis Gil

Letras a La Border - Nómada Laboratorio Urbano
Letras a La Border – Nómada Laboratorio Urbano | Fonte: nmdlab.com

A natureza intrínseca da fronteira é a de ser área de perigo, espazo de inseguro no que o desenvolvemento das tarefas esenciais da vida esixen un estado de alerta continuo. É o espazo para o intercambio de enerxía, onde esta libérase ou se integra en novas áreas, o cal supón un constante reequilibrio das forzas que sobre ela actúan. Zonas que se fai necesario o soltar ou absorber enerxía para pasar dun nivel ou estado superior a outro inferior (e viceversa).1

Ese espazo de intercambio, o bordo arrastra unha pesada equipaxe cultural que constantemente nos leva a identificalo de forma negativa, debido a que é a área onde as diferentes estruturas culturais e sociais dirimen as súas diferenzas e discrepancias políticas ou económicas converténdose en moitas ocasións, o propio espazo físico da fronteira, en orixe de ser das devanditas diferenzas.

Lonxe desta percepción, ou paradoxalmente preto, atópase a actitude, neste caso positiva, do espazo fronteirizo como lugar de achegamento entre mundos, hábitat para o encontro e confraternización, onde tamén son empregados vocábulos que se refiren ao limite desde unha perspectiva positiva, como lugar de encontro, intercambio, achegamento, acceso, etc. Definicións a través das que se pode percibir que no fondo o límite é capaz de subverter ese significado de perigo e incerteza noutro vocacionado para o enriquecemento da actividade humana por contaxio do estranxeiro. Porque o bordo e a muralla non sempre se declaran pechados e impermeables2 senón que son susceptibles de ser atravesados, rotos e fragmentados pacificamente nun achegamento ao máis aló, alén, que a pesar da súa inmediata proximidade é xa outro mundo.

Entendido deste xeito o espazo fronteirizo permite ao mesmo tempo a comunicación e o enriquecemento das ideas e os mundos interiores polo contacto do estranxeiro e descoñecido nun proceso de ósmosis enriquecedor.

Dentro esta dualidade e guerra de significados opostos é onde o límite desenvolve e significa a súa natureza máis auténtica e real como xeradora ao mesmo tempo de morte e vida.

Durante miles de anos antes da chegada das novas tecnoloxías de comunicación o intercambio económico e cultural entre os pobos só era posible a través do bordo xeográfico, onde os barcos podían arribar ou por onde as caravanas podían cruzar ou bordear. Só máis tarde o contaxio cultural chegaba a estratos de maior profundidade, ao interior xeográfico do corpo onde podería ser asimilado como novo elemento. Esta mestizaxe producida polo contaxio do outro lado das fronteiras, foi o responsable principal de fenómenos de enriquecemento cultural de incalculable valor.

Este movemento de contaxio cara ao interior, ben pacífico ou por agresión, foi acompañado continuamente a contra-idea de reconquista non só territorial, senón de recuperación ou de reimposición de cultura supostamente propia, ás veces non tan real como imaxinada ou idealizada. Fenómenos que viñeron funcionando ao longo da historia á maneira do mecanismo sístole- diástole engadindo á recuperación do estritamente físico, o territorio do que antes falabamos, a circunstancia política que introduce o xerme nacionalista discriminador do home ou muller que provén do outro lado. O individuo que non pertence ao clan ou grupo social-tribal orixinario e que por unha estancia prolongada convértese en habitante xa non circunstancial senón que integrado no novo territorio ao longo de varias xeracións transfórmase nun atrapado cultural desa reconquista.3

Na actualidade o límite como espazo de intercambio cambiou en tanto que o contaxio cultural ou económico xa non necesita bordear ou romper fisicamente á fronteira para introducirse noutras realidades contiguas. Esta nova pauta ten as súas orixes non só nos novos avances tecnolóxicos senón no uso que se fai destes avances baixo pautas de comportamento enraizadas na visión que sobre o mundo achega a cultura anglosaxoa e norteamericana que basea o seu argumento vital na ausencia do concepto de fronteira, aínda que paradoxalmente non se trata tanto dunha ausencia como dunha trasgresión continua dela.4 Unha idea económica e cultural inacabada e irrealizable dentro do seu propio perímetro, que continúa expandíndose e atravesando fronteiras exteriores a nivel económico, na que a colonización non é espacial, senón de mercado.

Así pois a xeografía deixou de ocupar un papel fundamental na definición e anotación da fronteira, do que está dentro e do que está fóra. A noción de bordo xeográfico perde sentido, dilúese igual que a muralla, a protección do fortín perdeu o seu desde que a enxeñería militar deseñou o proxectil que foi capaz de atacar e destruír o interior da cidade sen achegarse a ela. Nese momento a estratexia de defensa concretada a través do instrumento do recinto amurallado debe variar e transformarse. A natureza dos cambios nos campos técnicos e culturais que estamos a vivir obríganos da mesma maneira a reformular o sentido do limite. Un límite que tende a facer virtual o seu parte física, pero que lonxe de abrandar o control reafírmao mediante o sometemento comercial.

Luis Gil Pita, arquitecto
Santiago de Compostela, Novembro 2019

Notas:

Como explica desde a física a teoría cuántica de Planck.

Como a que circunda por corentena á cidade de Orán na obra de Albert Camus “A Peste”.

Este fenómeno non só se produciu na historia de maneira espontánea senón que en moitas ocasións é un fenómeno artificial e perverso introducido para crear conflitos étnicos continuos e irresolubles. Algúns seguen actuais como o que é resultado da permanencia dos colonos xudeus en Palestina.

Verdú Vicente. O planeta americano. Edt Anagrama  Barcelona 2000

Capítulo do artigo Alegoría da fronteira e o límite, publicado orixinalmente na revista Obradoiro nº34, inverno de 2009.

Luis Gil Pita

Arquitecto por la ETSA de A Coruña en 1997, desde ese año colabora en el estudio de Manuel Gallego Jorreto hasta 1999. Becado de investigación en Holanda en 2000-1, con un estudio sobre lo fronterizo y liminar en arquitectura, por la Diputación de A Coruña, fue posteriormente Profesor invitado en el área de proyectos de la Facultad de Arquitectura de Guimaráes, Universidade do Minho, del 2001 hasta el 2007. Desde el inicio de su carrera ha publicado asíduamente artículos y ha participado como editor en diferentes publicaciones alrededor de la arquitectura.

follow me

Arquivado en: artigos, Luis Gil Pita

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,