A Forma Moderna na Vivenda Unifamiliar Peruana 1950–1970 | Fernando Freire Forga

Gerrit Rietveld. Casa Schröeder en Utrecht, Países Baixos, 1924. (Imaxes obtidas da web)

O movemento moderno xorde como consecuencia da ideoloxía social da época, a evolución artística, os avances tecnolóxicos alcanzados e as novas tendencias de vida nos países desenvolvidos. Críticos refiren, que cronoloxicamente a arquitectura moderna, é recoñecida logo da revolución artística acontecida durante as vangardas de inicios do século XX. A modernidade, cunha nova mirada ao desenvolvemento humano, aposta por unha reinvención na proxección arquitectónica, tendo como base: as orixes da arquitectura (como necesidade esencial da humanidad,”La funcionalidade), a tecnoloxía alcanzada polo home e os novos materiais dispostos a ser parte dun movemento arquitectónico que non ten parangón na historia universal da arquitectura.

En comparación con Europa e Estados Unidos, a Arquitectura Moderna desenvolveuse no Perú tardiamente, aproximadamente 20 anos despois de que se construísen os primeiros antecedentes europeos, recoñecidos como iconas da arquitectura moderna. A reforma estudantil levada a cabo en 1946 na facultade de Enxeñaría da Escola Nacional de Enxeñaría (actual UNI) e o manifesto da Agrupación Espazo en 1947 representan os movementos máis claros e importantes de como a arquitectura moderna ingresa no noso país e vai apropiándose da cidade de Lima, para logo pasar a provincias e abordar o país completo cara á década de 1960.

Este intervalo arquitectónico “moderno – peruano” comprende un gran número de edificacións de gran calidade, onde se aprecia unha sabia proxección por parte de arquitectos nacionais e estranxeiros (estes últimos en menor número) que entenderon a cabalidad este movemento e que a través das súas obras nos deixaron un legado arquitectónico ineludible para a conformación das nosas cidades, obras que debemos coidar, estudar e preservar.

Na actualidade, e dende hai algúns anos atrás, o Perú encóntrase atravesando un boom construtivo, as zonas residenciais van cambiando e pasando dunha baixa densidade a unha maior. As vivendas son demolidas para ser remplazadas por edificios multifamiliares e comerciais; cambiando así, e para sempre, o perfil das nosas cidades. A desaparición de vivendas unifamiliares modernas -a consecuencia da evolución construtiva nacional- obríganos a elaborar unha inaprazable recompilación, coa finalidade de evitar a perda total de magníficos proxectos construídos dende mediados do século XX, os cales forman parte da nosa historia arquitectónica.

Paralelamente, no campo académico nacional, o ensino da arquitectura encóntrase ensimesmada nunha serie de incongruencias conceptuais -a causa dos rezagos dunha post-modernidade trastornada- deixando de lado o dogma da arquitectura moderna e os seus acertados principios elementais.

É por iso que o presente documento está orientado a estudar as vivendas unifamiliares modernas (construídas no Perú entre os anos de 1950 e 1970), destacando as súas calidades arquitectónicas e rescatando os principios que a rexen. Exhortando, deste xeito, a reorientar o desenvolvemento da nosa arquitectura actual a un ámbito coherente, do cal somos testemuñas a través das obras seleccionadas.

A estrutura elaborada para a presente investigación divídese en catro partes fundamentais: Primeiro, La Forma Moderna, onde se fai unha aproximación á orixe e o desenvolvemento da arquitectura moderna, tanto a nivel nacional como internacional. Segundo, Vivendas Recompiladas, as cales servirán de exemplo para identificar e analizar a forma moderna que as conforma. Terceiro, Conclusións, logo da análise desenvolvida para cada vivenda, determínanse as conclusións obtidas en relación á Arquitectura Moderna practicada no noso país. Cuarto, Reflexións, con relación ao ámbito académico e a necesidade de retomar o dogma moderno para o desenvolvemento da nosa arquitectura actual.

Para a primeira parte, resulta ineludible entender a arquitectura moderna como consecuencia dun movemento moderno que se xerou dende as obras de filósofos e pensadores de finais do século XVIII. Visualizar a arquitectura moderna como un estilo máis na evolución arquitectónica universal, conducirá o lector a confundir as afirmacións que se desenvolveron para este documento. A Forma Moderna na arquitectura (exenta da mimesis á que o mundo estaba afeito) é un sabio resultado onde converxen -precisa e rigorosamente- a funcionalidade dos espazos proxectados cos sistemas construtivos modernos dentro dunha composición formal.

Como documentos de apoio para esta parte cítase: O Estilo Internacional de P. Johnson e H. R. Hitchcock e libros elaborados polo arquitecto Helio Piñón. A través do libro El Estilo Internacional, simplifícase a comprensión da forma moderna na arquitectura mediante a práctica. Mentres que os ensaios de Helio Piñón, nos permite aproximarnos ao entendemento teórico da xénese da Forma Moderna e a súa relación coherente coa produción arquitectónica.

Para desenvolver a segunda parte, determinouse un intervalo de tempo correspondente ao desenvolvemento da arquitectura moderna no Perú: onde se sabe que ingresa “academicamente” a mediados da década de 1940 para consolidarse na década de 1950 e vivir un auxe a nivel nacional durante a década seguinte.

A selección de vivendas recompiladas foi determinada logo de observar detidamente a cidade e entrevistar varios arquitectos do medio, os que xentilmente colaboraron na posible realización deste documento. A revista o Arquitecto Peruano foi tamén unha fonte reveladora para identificar vivendas modernas que gozan dun alto nivel arquitectónico. Outro factor determinante para a selección das vivendas foi a accesibilidade a estas, grazas aos actuais propietarios e/ou arquitectos interesados na elaboración deste traballo de investigación.

Contando inicialmente coa cidade de Lima, tomouse a decisión de incluír cidades como Arequipa, Trujillo, Chiclayo e Piura, xa que polo seu crecemento urbano, entre 1950 e 1970, se supuxo encontrar vivendas importantes para este estudo e lograr así desenvolver un traballo que abordase as principais cidades do Perú.

Logo de visitar estas cidades puidemos observar que só Arequipa e Trujillo contan con arquitectos locais, nesta época predeterminada para esta investigación, mentres que as vivendas modernas nas cidades de Chiclayo e Piura foron proxectadas, basicamente, por arquitectos de Lima, os cales xa foran identificados e seleccionado para este estudo. Contar con arquitectos locais, como en Arequipa e Trujillo, abre a posibilidade de encontrar particularidades arquitectónicas non rexistradas na cidade de Lima.

O esquema de análise para cada vivenda corresponde á estrutura de traballos realizados polo Doutorado: A Forma Moderna da ETSAB (Escola Técnica Superior de Arquitectura de Barcelona) da Universidade Politécnica de Cataluña, UPC. Para a análise de cada vivenda seleccionada desenvolveuse un traballo de re-debuxado de planos, onde se incluíron: as plantas, cortes e elevacións. Nalgúns casos logrouse acceder a documentos como perspectivas ou bosquexos que explican adicionalmente o proceso de proxección de cada vivenda.

Para a terceira parte, expóñense unha serie de conclusións obtidas a consecuencia destes traballos de investigación. Estas conclusións favorecen á formulación dunha sucesión de reflexións, as que se presentarán na cuarta parte deste documento.

A continuación exponse unha miscelanea de imagenes que comprende parte do presente traballo de investigación.

Fernando Freire Forga · Doutor Arquitecto

Lima · xullo 2011 · Autor do Blogue La Forma Moderna en Latinoamérica

Fernando Freire Forga

Fernando Freire Forga nace en Lima el 21 de marzo de 1977. Entre los años 1994 y 2000 realiza estudios de arquitectura en la Universidad Peruana de Ciencias Aplicadas en la misma ciudad. En 1999 obtiene el primer premio en el Concurso a nivel nacional organizado por PROCOBRE-PERÚ con la tesis: Edificio Automatizado de Oficinas: “Usos del Cobre en la Arquitectura”.

Ha realizado estudios de Doctorado sobre Arquitectura Moderna en la ETSAB, Escuela Técnica Superior de Arquitectura de Barcelona en la Universidad Politécnica de Cataluña, España. Actualmente , se encuentra inmerso en el desarrollo de trabajos de recopilación e investigación de Arquitectura Moderna en el Perú. Es docente de la Pontificia Universidad Católica del Perú y se desenvuelve como proyectista de manera independiente.

follow me

Arquivado en: artigos, Fernando Freire Forga

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,