A arquitectura software. As ficcións visuais de Reyner Banham | Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte

Barbarella, de R. Vadim.

A arquitectura software.

As ficcións visuais de Reyner Banham.

En 1968 Reyner Banham escribiu The Triumph of Software1, un artigo que anticiparía un novo xeito de entender o mundo e que afectaría de xeito especialmente sutil á arquitectura. O seu discurso apoiouse principalmente en dúas películas que se estrearon ese mesmo ano e que lle permitiron ilustrar as súas teses.

2001: unha odisea do espazo, de S. Kubrik e Barbarella, de R. Vadim, ambas as dúas do xénero de ciencia-ficción, botaban lecturas moi distintas sobre a tecnoloxía espacial. A película de Kubrik, estaba baseada en O sentinela, un conto de Arthur C. Clark de 1948, mentres que a de Vadim, tiña a súa orixe nun cómic do mesmo nome creado por Jean-Claude Forest en 1962. Unha vez máis, íanse infiltrar a través das pantallas indicios de actitudes que, sustentados por unha potente linguaxe visual, pretendían imaxinar o futuro.

En 1957, a confianza no progreso e nos avances científicos materializábase co lanzamento ao espazo do Sputnik, o primeiro satélite artificial, e escenificábase coa Exposición Universal de Bruxelas de 1958 baixo o lema“por un mundo máis humano”. Unha década despois, este entusiasmo empeza a dar signos de esgotamento. En 1970 Roszak publica O nacemento dunha contracultura, que recolle unha nova sensibilidade e argumenta as inquietudes dunha incipiente e descontenta xuventude hippie, que viraba as costas ao mundo prometido pola ciencia, e se afastaba das promesas da modernidade para emprender un novo retorno á Terra. Nese momento, o desencanto polo futuro era xa manifesto. Non obstante, neste contexto, a visión de Banham permanece aínda optimista e as cuestións tecnolóxicas e espaciais manteñen aínda un carácter fundamental na evolución da arquitectura e a sociedade.

Secuencias de 2001, unha odisea do espazo. Interior da nave espacial.

Pero volvamos ás dúas películas. Esas dúas ficcións fílmicas sobre a deriva humana, presentaban dúas versións moi distintas sobre o futuro. 2001, unha odisea do espazo representaba, cunha precisión sen precedentes, a evolución dun universo mecánico. A nave espacial, xeometricamente definida, estaba constituída por unha serie de pezas metálicas ensambladas. Era unha sublimación da produción en serie, da montaxe, do articulado e do acoplamento perfecto de diversas pranchas modulables. E esta perfección estaba transmitida pola rixidez, o metálico e o uniforme. Os espazos podíanse descompoñer en planos euclidianos. E todo iso estaba realzado pola adopción de encadres herdeiros do Quattrocento italiano, con posicións do punto de vista centrais, simétricos, máis propios dun universo divino, na que desaparecía a posición subxectiva e humana en favor do obxecto. Do mesmo modo, os tripulantes da nave eran portadores de equipos espaciais que creaban unha pel superposta, axustados mecanicamente ás necesidades térmicas e tecnolóxicas necesarias. Un conxunto de mecanismos e conexións conformaban unha segunda silueta artificial que non deixaba entrever as peculiaridades dun corpo humano recuberto.

Secuencias de Barbarella. Interior da nave espacial.

Barbarella, non obstante, adoptaba unha posición ben distinta. Presentaba unha nave espacial forrada de pel, na que se perdera a cuestión mecánica e os interiores estaban definidos por unha pel continua, flexible e adaptable a unha xeometría difusa. Para subliñar este efecto, o tripulante, unha jovencísima Jane Fonda, presenta por primeira vez un axustado vestido de plástico (unha inspiración que sería desenvolvida por Pierre Cardin no mundo da moda).

Pierre Cardin. Colección inverno 1968.

É nestes detalles onde Banham intúe unha nova sensibilidade, propoñendo unha dialéctica entre o mundo hardware, ilustrado por 2001 e o mundo software, expresado por Barbarella. Esta última introduce o concepto “soft”, un novo xeito suave, personalizado, non estandarizada; un xeito brando de concibir os elementos construtivos, en que se mostran o flexible, continuo e adaptable” como configuradores dun novo ambiente sensible. Iníciase así unha posta en valor do plástico como material que será capaz de dar forma polimérica ás novas aspiracións de finais dos sesenta.

É alí onde aparece o Banham visionario, que detecta este cambio de actitude, un cambio que afectará á mesma arquitectura, convertendo Barbarella nunha peza de culto. Por un lado, preséntasenos a máquina de habitar, significada por unha serie de mecanismos necesarios para o acondicionamento do edificio. É doado imaxinar o Centro Pompidou como paradigma desta visión. Pola contra, o modo “software”, estaría máis relacionado coa máquina suave, con procesos metabólicos e interactivos, nesta ocasión representada pola arquitectura pop e moi especialmente polo grupo Archigram. Ponse de manifesto a importancia da pel como elemento regulador e transpirador que permite reaccionar e establecer un control do espazo segundo as interaccións do exterior. Neste marco, o autor establece unha relación entre a pel natural e a membrana artificial.

Banham, á súa vez, soña coa posibilidade dun material cultivable, orgánico, que puidese ir crecendo co edificio e ir dando respostas abertas, coa posibilidade dunha manipulación xenética dos novos materiais (peles, mofo, po, etc.)2. Do mesmo modo, propón unha arquitectura próxima ao obxecto de consumo, caducable e desbotable. E todo iso, programado para reaccionar a estímulos, para improvisar respostas, para saírse dun camiño lineal cara á morte.

Barbarella. Cápsula plástica.

A arquitectura promovida por Banham busca as referencias tecnolóxicas da cápsula espacial, dos incipientes ordenadores, dos elementos fundadores da era atómico electrónica, conformando o que el mesmo chamou a historia dun futuro inmediato”. A apoloxía dunha membrana plástica adaptable xa ensaiáraa tres anos antes no texto “A Home is not a House”, no que presenta o Environmental Bubble, unha burbulla de plástico habitable. A arquitectura pop, desenvolvida durante eses anos fundamentalmente polos Archigram, avanzaba nese sentido ata a súa disolución en 1974. A partir de entón estas propostas utópicas disolveríanse no tempo.

Anos despois, o sono metabólico sería substituído pola programación dixital. A paulatina desaparición das infraestruturas físicas sería substituída paulatinamente por unha nova pel formada por códigos e datos. O mesmo planeta, cubriríase cunha rede de satélites flotantes e redes de fibra… O mundo, aínda que noutro sentido, sería definitivamente software.

Ignacio Grávalos – Patrizia Di Monte. Arquitectos (estonoesunsolar)

Zaragoza-Venezia-Foggia. febreiro 2015.

Notas:

1 Publicado orixinalmente na revista New Society en 1968. Posteriormente foi recollido no libro Design by choice, publicado en 1981.

2 As cuestións relativas os novos materiais ecolóxicos foron estudiadas por Lydia Kallipoliti en The Soft Cosmos of AD’s ‘Cosmorama’ in the 1960s and 1970s.

Ignacio Grávalos – Patrizia di Monte

Ignacio Grávalos es arquitecto por la ETSAB (Barcelona, 1994). Doctor por la Universidad de Zaragoza (2020) con su tesis “El fin de la modernidad. Visiones del espacio urbano desde una perspectiva cinematográfica”. Master de Investigación y Formación Avanzada en Arquitectura por la Universidad San Jorge (2013). Es profesor titular de Expresión Arquitectónica y Proyectos Fin de Grado de la Escuela de Arquitectura de la Universidad San Jorge.

Patrizia Di Monte es arquitecta por el I.U.A.V., becada por el Gobierno Italiano para estudios de postgrado del 1996 al 1998, titulo de Master ETSAB-UPC-CCCB, doctorado ETSAB-UPC, profesora de Urbanismo y Arquitectura Social y coordinadora de relaciones internacionales de la ETSA USJ hasta 2014. Visiting professor del Politecnico de Milán, Master NIB, y SOS en Italia desde 2015. Validated Lead Expert Urbact + Cost.

En 1998 fundan gravalosdimonte arquitectos, desarrollando proyectos culturales, que abarcan desde el arte a la arquitectura, estrategias de regeneración urbana, paisajismo, arquitectura participativa y urbanismo sostenible. Autores intelectuales del programa “estonoesunosolar”. Ganadores de los premios internacionales, Eurocties Planning for people, 2011; Innovazione e Qualitá urbana 2010, Saie Selecion 12 Urban Regeneration and development, Biennale Spazio Pubblico 2013 Cittá sociale, mención de investigación XI BEAU; sus trabajos han sido expuestos en NAI – Rótterdam, DAZ – Berlín, MAXXI – Roma, Biennale Architettura Venezia y Bienal Arquitectura Urbanismo Española.

follow me

Arquivado en: arquitectos, capturas, cine, Ignacio Grávalos - Patrizia di Monte

Tags: , , , , , , , , , , , , ,