Da arquitectura ¿sen ideoloxia? | Pedro Hernández


Vicente Serrano | abc.es
Vicente Serrano | abc.es

En 2011, Vicente Serrano publica o libro A ferida de Spinoza, onde aborda, desde a filosofía, o tema da felicidade. No capítulo v –Biopoder sen ideoloxías– expón e analiza como, en realidade, toda forma de poder tende a controlar, ordenar e articular toda cousa que caia baixo o seu influxo. É o que Serrano, usando palabras de Nietzche, cualifica como vontade de poder: a ambición de toda persoa por lograr os seus desexos, mesmo por encima do outro ou do natural e que nega a existencia de calquera límite que non se supedite a esa vontade.

O obxecto do poder non sería outra cousa que a procura por colmar ese desexo insaciable por apropiarse de todo. Por outra banda, a ideoloxía non é tanto aquilo que dá forma a ese poder, senón que só é unha mera fachada: un grupo de signos e símbolos baixos os cales se pode, chegado o caso, organizar a un conxunto de persoas.

Neste marco, “o poder deixa de ser unha institución visible e inidentificable para converterse nun tecido que xera ficcións e establece espazos” onde o seu “obxecto último é a vida mesma no seu sentido biolóxico”. Iso xustamente explicaría como ideoloxías tan distintas como o nazismo, o comunismo ou o capitalismo acaban exercendo similares formas de represión –un aspecto que foi analizado amplamente no século XX en voces como Foucault, Agamben ou Zizek.

Pensando agora en arquitectura e tomando como referentes a autores tan distantes no tempo e a mirada como Victor Hugo, George Bataille ou Reyner de Graaf –membro de OMA que dixo nun texto recente que a arquitectura só era unha ferramenta do capital–, podemos expoñer con certeza que arquitectura –aquela realizada polo arquitecto, polo menos– é indisociable das formas de poder, participando directamente delas. Tamén poderiamos apuntar que a súa linguaxe –o seu modo de expresión– está sempre vinculado a certos significados e símbolos e, por tanto, entrelazado directamente con algunha determinada ideoloxía, aínda que iso non explicaría de forma clara como, por exemplo, a arquitectura moderna participou tanto de ditaduras como de democracias ou o famoso enfrontamento dos pavillóns -tamén parecidos entre si- da URSS e a Alemaña Nazi na Exposición Universal de París de 1937.

pabellones -también parecidos entre sí- de la URSS y la Alemania Nazi en la Exposición Universal de París de 1937.
Pavillóns -tamén parecidos entre s- da Alemaña Nazi e a URSS na Exposición Universal de París de 1937.

Aquí gustaríame entón lanzar algunhas preguntas: pode pensarse a arquitectura máis aló da expresión ideolóxica e estar unicamente asociada á idea mesma da vontade de poder? É dicir, existe a arquitectura sen ideoloxía? Dado que resulta difícil eliminar a idea mesma dunha acción -un poder, unha arquitectura- sen a existencia dunha ideoloxía -por definición

“o conxunto de ideas que caracterizan a unha persoa, escola, colectividade, movemento cultural, relixioso, político, etc.”-,

gustaríame matizar as preguntas anteriores. O que me interesa é máis ben se podemos ou non analizar o feito arquitectónico fóra da súa cuestión ideolóxica. Se fose posible como sería?

Cando me atrevín a lanzar estas preguntas sempre recibín unha resposta idéntica:

“Non, resulta imposible pensala sen ideas ou sen ideoloxías”.

Para apoiar na súa resposta, algúns dos meus interlocutores usaron un exemplo clásico: a arquitectura nazi e, en concreto, o campo de concentración como demostracións arquetípicas da arquitectura do biopoder e manifestacións da ideoloxía nacional socialista.

Con todo, hai que facer algunhas precisións. O mesmo Vicente Serrano apunta, citando a Roberto Esposito, que

“a biopolítica non é un produto do nazismo”,

senón que máis ben

“o nazismo é un produto degenerado dunha determinada forma de biopolítica”.

É dicir, a biopolítica veu primeiro. Así mesmo, a ‘invención’ do campo de concentración non se dá durante os anos que preceden á Segunda Guerra Mundial, senón que a súa historia pódese trazar xa desde o século XVIII.

Precisando máis, o que si aparece durante eses anos son os campos de exterminio, uns lugares onde a biopolítica deriva en necropolítica para dar morte a todas aquelas persoas que non entrasen dentro dos canons imaxinados por Hitler. Así pois o campo de concentación non é un produto do nazismo, senón que este aprópiallo ata levalo ao extremo mesmo: o control absoluto da vida e da morte. O campo de concentración, pois, é o resultado e a manifestación do bipoder en xeral, non do nazismo en particular, e ten a súa razón de ser –unha razón, por certo, tan fundamentada ás veces que asusta– na xestión última de todos e cada un dos aspectos da vida de quen o ocupa –non é por iso trivial que Giorgio Agamben imaxíneo como a forma de política da contemporaneidad.

Mujeres y niños Bóers en un campo de concentración británico hacia 1900, durante las Guerras de los Bóer. Fuente: Wikipedia
Mulleres e nenos Bóers nun campo de concentración británico cara a 1900, durante as Guerras dos Bóer. Fonte: Wikipedia

Agora ben, a arquitectura nazi si pode servir moi ben para penetrarnos un pouco máis na cuestión de se existe arquitectura máis aló da ideoloxía. A ‘outra’ arquitectura nazi, a usada como ferramenta para a difusión do réxime, foi imaxinada por Albert Speer e aplaudida e defendida polo propio Hitler. Speer concibiu unha arquitectura convertida en ruína, herdeira dos imperios grego e romano. O alemán atreveuse a imaxinar —causando o pánico entre altos mandatarios— o fin do Terceiro Reich, pero, a cambio, deulle ao ‘imperio’ a posibilidade de facerse eterno1. Para isto Speer valeuse doutra característica: os seus deseños era tan só unha escenografía, pura fachada detrás da cal non había nada, expoñendo, así, e á perfección, os conceptos expresados por Serrano. Toda ideoloxía, toda arquitectura netamente ideolóxica, é pura fachada, mero teatro feito para impresionar ás masas, detrás do cal só se oculta a miseria mesma que produce. De aí a expresión masiva desta arquitectura, de aí a súa visión en ruína, de aí o seu exceso de escala, o uso cargado de estatuas e símbolos, que buscan paliar calquera falta de contido. O poder sempre oculta as súas vergoñas tras as luces da propaganda.

Pola contra, o campo de concentración pénsase impensable e imaxínase inimaxinable. Un debate que se estende durante toda a segunda metade do século pasado e que se apoiou moitas veces no escaso número de fotos que existen de lugares como Auschwitz-Birkenau en funcionamento, en especial dos seus crematorios, dos que só existen catro fotografas que Jean-Luc Godard dixo foran “extraídas do mesmo inferno” para “salvar a honra do real”.

En tales circunstancias, de poder ser reducido a algo —cousa, de feito, difícil— o campo de concentración podería ser un terrible diagrama, un propio dunha fábrica ou un matadoiro: un acceso; un lugar onde dividir a homes e mulleres aptos e non aptos; uns básicos barracóns que tratan de actuar desvergonzadamente como espazos onde “descansar”, apiñando corpos uns contra outros; uns lugares onde dar morte. Un esquema tan frío que produce terror. Os campos de concentración son unha manifestación –extrema se se quere– daquela sociedade disciplinaria expresada por Michel Foucault.

Cabe a pena lembrar que o pensador francés nunca imaxinou ‘unha’ arquitectura –isto é, unha concreta ou real– senón que se mantivo sempre na liña do diagrama, en concreto do panóptico imaxinado por Jeremy Betham.

Un diagrama expón as relacións entre as diferentes partes ou elementos dun conxunto ou sistema. Seguindo esta definición, o arquitecto Léopold Lambert no seu texto “Foucault and Architecture: The encounter that never was“, publicado en castelán pola revista chilena SPAM_arq, tamén expón, desde os escritos de Michel Foucault, o uso do diagrama como forma de expresión do poder:

“Foucault le esta arquitectura (a do panóptico) a partir dunha forma de representación en dúas dimensións que expresa varias forzas expresadas polas súas liñas (…) Foucault non está interesado no panóptico como un edificio senón como a combinación de liñas de visibilidade que conforma relacións de poder entre os individuos afectados por estas”.

Se o diagrama é a expresión de forzas e tensións que cumpren ou son sometidos os corpos que o habitan, pasa a desenvolverse case en termos maquínicos. O diagrama, apuntaba Gilles Deleuze, é

“o mapa, a cartografía, coextensiva a todo o campo social. É unha máquina abstracta. Defínese por funcións e materias informais, ignora calquera distinción de forma entre un contido e unha expresión, entre unha formación discursiva e unha formación non discursiva. Unha máquina case muda e cega, aínda que faga ver e faga falar”.

A ‘arquitectura sen ideoloxías’ quizais sexa xustamente esta, aquela cuxa expresión se reduce ao diagrama. Con todo, ao diagrama fáltalle algo, pois expresa a situación ideal dunhas ideas ou un acontecemento. No diagrama todo é “abstraído de calquera obstáculo, a resistencia ou fricción”. Fáltalle o peso das cousas, a súa resistencia, a súa forza, os seus condicionantes, as súas circunstancias, eses momentos de fricción daquilo que non funciona de acordo co planificado, aquilo que Clausewitz denominaba “o efecto da realidade nas ideas”. O diagrama por tanto nunca é suficiente. Lambert apunta que

“o diagrama ten ningún medio de constituír un mecanismo de poder sen a súa forma de realización arquitectónica.”

Agora ben, liberada por fin do seu da linguaxe ou do estilo, pensar a arquitectura sen ideoloxías lévanos a vela como expresión de forzas e tensións entre os corpos que a ocupan e/ou a constitúen. Consiste en ver as súas friccións. Alí onde resiste, alí onde falla, o seu diagrama ideal. Eses puntos onde se decide a represión ou liberdade dos corpos: portas, muros, xanelas? máis aló da súa expresión material ou da súa linguaxe, extraendo o que significa así como tamén as súas capacidades materiais. Pensar a arquitectura sen ideoloxías é vela como unha forma de batalla na que os corpos chocan uns contra outros: arquitectura como fricción.

Protestas en Ucrania
Protestas en Ucrania

Pedro Hernández · arquitecto
Ciudad de México. marzo 2016

Notas:

1. “Expuxen a Hitler baixo o título algo pretencioso de “teoría do valor como ruína” dunha construción. O seu punto de partida era que as construcións modernas non eran moi apropiadas para constituír o “ponte de tradición” cara a futuras xeracións: resultaba inimaxinable que uns cascallos oxidados transmitisen o espírito heroico dos monumentos do pasado. O meu ‘teoría’ tiña por obxecto resolver este dilema: o emprego de materiais especiais, así como a consideración de certas leis estruturais específicas, debía permitir a construción de edificios que, cando chegasen á decadencia, ao cabo de centos ou miles de anos (así calculabamos nós), puidesen asemellarse un pouco aos seus modelos romanos.” | Albert Speer, Memorias

Soy arquitecto por la Universidad de Alicante, pero mi interés sobre esta disciplina se encuentra alejado de su papel tradicional de diseño de espacios. Más bien, me interesa entender cómo las representaciones de la arquitectura, el paisaje, el diseño o el territorio construyen y materializan determinados discursos ideológicos, imponiendo posturas, subjetividades y formas de acción sobre los cuerpos que la habitan.

En mi trabajo edito estos discursos –sus imágenes, sus historias o sus restos materiales– y reelaboro comentarios críticos que ponen en evidencia sus controversias y contradicciones, formalizándolos en diversos formatos como textos, fotografías, vídeos, objetos o instalaciones, muchas veces entrecruzados entre sí.

He publicado artículos y ensayos en diversos medios de Estados Unidos, Italia, Croacia, España, Chile y México. Desde enero de 2013-2018 residí en la Ciudad de México donde trabajaba como coordinador de contenidos en Arquine. Actualmente resido en Madrid.

follow me

Arquivado en: artigos, Pedro Hérnandez Martínez

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,