Jacobs versus Le Corbusier | Miquel Lacasta Codorniu

Jacobs versus Le Corbusier

A cidade xa non pode ser un lugar pensado dende as regras, senón un espazo vivido dende os principios.

Xa pasaron moitos anos dende que se puido constatar o fracaso de planificar as cidades a medio e longo prazo. Quizais este sistema fose pertinente a principios do século XIX onde aínda se podía planificar atendendo a curvas de crecementos predicibles e comportamentos sociais estables. Hoxe a principios do século XXI está xa claro que crear regulacións é tan absurdo como pensar que o que hoxe é válido, o será tamén pasadomañá. A cidade depende en maior medida do comportamento e o uso da armazón urbana, que da constitución física específica de cada rúa, cada beirarrúa, cada edificio. Naturalmente hai seccións de rúa que restrinxen un comportamento “urbano” ou malbaratan unha lóxica do “común” e en cambio outros dispositivos urbanos favorecen o desenvolvemento da identidade (tanto individual coma compartida) ou axudan ao florecemento de acontecementos urbanos que establecen vínculos emocionais cos seus habitantes e ente os seus habitantes.

O manexo de conceptos na ciencia como os de inestabilidade, a sensibilidade ás condicións iniciais, as bifurcacións, as flutuacións, as turbulencias, os sistemas afastados do equilibrio, a auto-organización, etc., poden axudar a manexar igualmente un novo corpo teórico para pensar a cidade, máis ligada ao territorio e a paisaxe, que ao clásico urbanismo. Ao igual que o acontecido na arquitectura, a ciencia abriuse a toda unha complexa rede de principios, teorías e estruturas mentais novas que permiten avanzar e innovar nun novo territorio mental. Dende os anos 60 as disciplinas que flutúan arredor das chamadas ciencias da complexidade emprenderon un fascinante camiño, non exento de riscos e tropezos, cara a unha comprensión profunda da natureza.

Quizais vai sendo hora que estes novos enfoques cheguen de verdade ás prácticas proyectuales urbanas e deixemos de actuar como dispensadores de programas, edificabilidades e zonificacións en forma de caixas de zapatos e empecemos a reflexionar sobre a esencia daquilo que significa o “feito urbano”, colocando o ser humano no centro do interese da reflexión.

De feito xa existen poderosos antecedentes ao respecto.

Nos anos 60 Jane Jacobs acomete no seu libro The Death and Life of Great American Cities1, unha análise profunda da cidade como un todo de interrelacións entre os habitantes e os espazos físicos e intanxibles que a conforman. A cidade é o resultado da vida pública cotiá, un produto do doméstico urbano, chamado a sustentar a vida en común dos seus cidadáns e por conseguinte non debe ser ordenada de acordo a principios urbanísticos ríxidos, pois a natureza esencial do urbano se comporta como un sistema adaptativo que obedece a unha orde complexa e moi particular.

Para Jacobs a cidade constitúe un abano amplísimo de posibilidades de elección, sobre todo tendo en conta a diversidade que nela debe converxer, e polo tanto debe de comportarse como un sistema aberto capaz de ofrecer respostas diferentes ante condicionantes cambiantes. A autora é unha convencida do modo de vida urbano, baseado nunha mestura de usos e formas, capaz de construír un substrato de enorme riqueza cultural. A máxima expresión do urbano é a rúa, entendida esta, como un recurso para o sustento da vida colectiva.

A visión que ten Jacobs da rúa é como un enredado ballet no cal cada un dos seus bailarins e conxunto de danzas manifestan claramente os seus elementos distintivos, que milagrosamente dan vigor e densidade e especificidade á realidade cotiá. Este conxunto de movementos compoñen un todo harmónico e ordenado nun nivel de complexidade que fai que nunca estes movementos se repitan mesmos en ningún lugar e polo tanto non representan unha serie de accións predicibles, senón máis ben un conxunto de improvisacións reguladas por unha lóxica superior á lóxica individual, en moitos casos unha auto-organización dito os termos contemporáneos das ciencias da complexidade.

A visión de Jacobs contraponse, como ela mesma di, o modelo actual de plan. Pero ¿Cal é ese modelo? ¿quen ataca soamente empezar o libro? O ataque está directamente dirixido aos Decentrists2 segundo os chamou Catherine Bauer. Pero máis alá dos planificadores locais, como así o confesa a propia Jacobs, o ataque vai dirixido directamente ao “home coa idea máis dramática de como realizar correctamente esta planificación anti-urbana e aplicala a cidadelas de ignominia”.3 Se está a referir a Le Corbusier e á Ville Radieuse.

A Ville Radieuse segundo Jacobs é un sono utópico baseado na disposición de rañaceos nun parque, contrariamente á versión degradada desta idea proclamada polos Decentrists, que dispoñían edificios baixos sobre un tapiz verde. A densidade que Le Corbusier pretendía nos seus sonos -1.200 habitantes por acre4– antóllase totalmente brutal a ollos anglosaxons, mesmo para Jacobs que a cualifica de fantasticamente alta -en termos de fantasiosa que non de aprobación, evidentemente-.

Isto significa que esta fantasía pode chegar a deixar libre o 95% do territorio en forma de parque, debido a que esta densidade se concentra en edificios moi altos. A utopía de Le Corbusier era unha condición para o que el chamaba a máxima liberdade individual, aínda que parecía unha liberdade para non facer demasiadas outras cousas que liberarse da responsabilidade ordinaria de cada individuo. Na Ville Radieuse ironicamente Jacobs afirma presumiblemente ninguén vai a ter que facer de irmán maior, ninguén vai ter que batallar contra a planificación, ninguén vai estar atado.

Os Decentrists aínda están a fuxir espavorecidos da Ville Radieuse de Le Corbusier. A súa reacción foi e aínda segue sendo, segundo Jacobs, coma se un grupo de profesores progresistas se encarase cun orfanato e non obstante, ironicamente a Ville Radieuse provén da Cidade Xardín. Le Corbusier aceptou a imaxe fundamental da Cidade Xardín, superficial a fin de contas, e traballou para facela práctica en condicións de alta densidade. En realidade a Ville Radieuse e a Cidade Xardín comparten as ideas popularizadas polos seguidores sectarios dos Decentrists, da super mazá, a veciñanza proxectada, a planificación sen cambios e o céspede, céspede, céspede, baixo a aparencia da responsabilidade social e a funcionalidade da planificación.

A cidade soñada por Le Corbusier tivo un enorme impacto nas nosas cidades e influíu en proxectos que van dende a vivenda social ata edificios de oficinas, asumindo a superficialidade dos principios da Cidade Xardín e aplicándoos á alta densidade. Pero a criterio de Jacobs, a Ville Radieuse esconde tamén outras “marabillas”. A cidade soñada por Le Corbusier está absolutamente pensada para o automóbil como parte integral do seu esquema. Certamente esta idea era excitante e totalmente nova na década dos 20 e os 30 dels século pasado e por iso está disposta a partir de grandes arterias rodadas, cortando o máximo número de cruces entre rúas xa que segundo Le Corbusier “eran o inimigo do tráfico”5, planificou rúas subterráneas para o tráfico pesado e de servizos e evidentemente tal e como o facía a Cidade Xardín, eliminou as beirarrúas.

Segundo Jacobs la Ville Radieuse era como un marabilloso xoguete mecánico. A súa concepción como traballo arquitectónico tiña unha cegadora claridade, simplicidade e harmonía. Era realmente ordenada, moi visual, doada de entender. Dicíao todo nun flash, como un bo anuncio. Esta visión e o seu impertinente simbolismo foi irresistible para planificadores, promotores, deseñadores e mesmo para os alcaldes.

Arrastra zonificadores progresistas, que escriben regulamentos para alentar construtores sen proxecto o reflectir, aínda que só sexa un pouco, o sono. Non ten importancia canto vulgar ou desgraciado é o deseño, canto lúgubre e inútil é o espazo aberto -referido aos parques-, canto aburridas son as vistas, se é capaz de imitar o berro de  Le Corbusier “¡mira o que fixen!”. Coma se fose a visualización dun grande ego, este tipo de proxectos explica por si mesmo o éxito de alguén. “Pero en termos de como a cidade funciona, ao igual que a Cidade Xardín, non explica máis que mentiras”.6

Hoxe en termos contemporáneos, a razón urbana caeu do lado de Jacobs, se ben estou convencido que Le Corbusier tivese estado máis de acordo con Jacobs, do que poidamos imaxinar.

Miquel Lacasta Codorniu. Doutor arquitecto

Barcelona, setembro 2012

Notas

1 Jacobs, Jane, The Death and Life of Great American Cities, Modern Library Edition, Random House, 1993, (1961), Nueva York

2 Podemos traducir Decentrists como os descentralizadores segundo o apelativo que Catherine Bauer dá a un grupo de planificadores urbanos extraordinariamente efectivos e dedicados composto por Lewis Mumford, Clarence Stein e nos seus últimos tempos Henry Wright. Estes adoptaron de xeito entusiasta as ideas da cidade xardín do inglés Ebenezer Howard e do escocés Sir Patrick Geddes. Concisamente a idea de base consistía en descentralizar as grandes cidades, dispersando os habitantes e as empresas en enormes tecidos urbanos baseados na imaxinaría da cidade xardín.

3 op. cit., JACOBS, p. 29

4 1200 habitantes por acre son 2970 habitantes por hectárea y 297.029 habitantes por kilómetro cuadrado. Para poder comparar, Barcelona tiene unos 15.000 habitantes por kilómetro cuadrado.

5 op. cit., JACOBS p. 31

6 op. cit., JACOBS p. 32

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,