Cara unha nova contextualidade | Miquel Lacasta Codorniu

Conxunto de diagramas da Bibliothèque de l’Huei de Peter Eisenman sacada do libro Diagram Diaries p. 205

Unha das orixes posibles dun certo renacer contextualista podería recaer, como afirma Eduard Bru, no feito de que o lugar1pasou a ser algo máis interesante, máis activo e propositivo, en tanto que cidade e xeografía, mesturáronse ineluctablemente, ofrecendo unha contorna moito máis incitante que o estrictamente urbano do que dispoñiamos unha década atrás.2

Á sombra dunha observación tan suxerente, crece unha primeira cuestión que, a modo de bomba de profundidade, vén rememorar a metodoloxía do geógrafo Carl Sauer segundo a cal as paisaxes culturais son creados a partir de formas superpuestas á paisaxe natural,3 e, xa que logo, e re-interpretando, as paisaxes urbanas, estarán tamén máis íntimamente ligados á xeografía que ao urbanismo propiamente devandito. Noutras palabras, a día de hoxe, danse as condicións necesarias para suscitar, seica enunciar, estratexias para unha nova geo-urbanidad,4 suscitar novos trazados contorna ao proxecto interescalar, cidade, paisaxe e arquitectura.

As consecuencias da idea de Bru, están hoxe aínda reverberando e non será aquí e agora que resolveremos a cuestión. En todo caso si que dan pé a unha reflexión que pretende ir máis alá de certo anquilosamento académico ao respecto do tema (sería interesante comprobar cantas escolas de arquitectura incorporan nos departamentos de urbanismo a xeógrafos con talento) ou dunha refrega entre xeógrafos versus urbanistas (como a que propuxo a xeito de crítica especialmente ferinte o xeógrafo Oriol Nel·lo no artigo titulado El Urbanismo de la Crisis.5)

Na raíz desta nova fusión urbano-xeográfica, esta nova interacción co episódico-contextual, ou xa postos, este devir neo-situacionista, está o concepto de articulación.

A idea de articulación nomea tanto vos procesos básicos dá produción dá realidade, dá produción de contextos e dá produción de poder, coma a práctica analítica que estrutura toda narración ligada ao arquitectónico. É a práctica transformativa ou ou traballo de facer, desfacer e refacer relacións e contextos, de establecer novas relacións a partir de vellas relacións ou de trazar liñas e mapear conexións. Pero a articulación non é unha práctica única ou singular. Ás distintas conexións terán forzas diferentes en contextos particulares e deben medirse; non todas ás conexións son iguais ou igualmente importantes. De feito, hai tantas prácticas de articulación diferentes como formas hai de relación.

Non debería permitirse que o uso da noción de contexto articulado, non singularice cada territorio, coma se falar sobre contextos, necesariamente fixese equivalente cada sistema de relacións, ou puxese cada territorio no mesmo plano ou a mesma escala. O sentido de “contexto que se articula” é sempre unha unidade complexa, in-determinada e continxente. Se pode entenderse un contexto como as relacións que se estableceron polo operar arquitectónico, a loita para cambiar o contexto involucra a loita por entender esas relacións e, cando sexa posible, re-articulalas. Noutras palabras, coa idea de re-articular contextos non estamos a amentar unha metodoloxía máxica capaz de entrar de forma directa no núcleo da cuestión urbano/xeográfica/arquitectónica. No mellor dos casos re-articular é unha estratexia de aproximación enormemente efectiva para xestionar a complexidade do proyectual á vez que para interrelacionar múltiples escalas e realidades.

A articulación esixe deconstrucción e reconstrución; primeiro debe verse que o que parecen ser totalidades ou unidades harmónicas sen costuras nin gretas foron forxadas por partes diversas e diverxentes. É dicir, os mesmos procesos de articulación foron borrados e agora deben redescubrirse na posibilidade de desarticulación. A articulación comeza descubrindo a heteroxeneidade, as diferenzas, as fracturas, nas totalidades. Ao final o heteróclito sempre se re-articula na forma doutras totalidades; esa é a función mesma do poder social da arquitectura. E se non se entra nesta loita, no intento de pensar a través das posibilidades de rearticulación, o corpo fundamental do proxecto arquitectónico abandona o sentido mesmo da posibilidade política, social, cultural, económica e tecnolóxica que o impulsa.

Isto último, a re-articulación compulsiva como táctica proyectual é pertinente en tanto que a realidade está en constante transformación, é aberta e imprevisiblemente informal. O principio operativo que a arquitectura pode ser capaz de asumir neste tour de force coa realidade é que a forma e a estrutura da realidade non son inevitables. Por iso debería rexeitarse pois aqueles que negan con demasiada facilidade calquera realidade estable nas relacións que definen o terreo de xogo. Noutras palabras, se ben o contexto nos é dado e aparentemente é un, tamén está suxeito a unha multi-interpretación que o converte inmediatamente en multi-dimensional. Todo é o que é, á vez que todo pode ser outra cousa, esa é o paradoxo.

Tradicionalmente a idea de contexto en arquitectura veu precedida de falsas interpretacións sobre o vernáculo. Isto é evidente nos primeiros anos da postmodernidade, onde de xeito mesquiño e cicatera se relacionaba o vernáculo co simbólico/popular, co obxectivo de abolir a “alta cultura” en favor da cultura popular e unha inocente e enormemente simplista visión da sociedade, das súas preferencias e as súas capacidades como masa consumista. Non fai falta dicir que como carne fresca, as forzas do capital viron niso unha oportunidade abismal para introducir o costume dun consumo voraz desprovisto de esforzo cultural e polo tanto de doada dixestión e pouco alimento.

Curiosamente mentres xurdía nos anos 70 o movemento postmoderno, algúns, entre eles Peter Eisenman, estaban a desenvolver unha metodoloxía de alta octanaxe conceptual para aterrar no que vulgarmente poderiamos chamar o chan, símbolo por excelencia do lugar e espazo propio da continxencia do proxecto arquitectónico. Unha idea, a de lugar, que por outro lado o movemento moderno intentara eliminar coa falsa idea dunha arquitectura pura e emancipada da cota cero.

Eisenman, do contextual por indución.

A volta ao lugar en forma de articulación contextual, se ben nas antípodas do genius loci, adquire forma quizais por primeira vez nos proxectos englobados no libro Cities of Artificial Excavation6, sobre o traballo de Peter Eisenman, anteriormente presentado no artigo escrito polo propio Eisenman The City of Artificial Excavation7.

Resiguiendo as orixes deste renacer contextualista ao que antes nos referiamos, topámonos cunha metodoloxía intelectual capaz de centrar a idea de articulación en relación á idea de contexto como elemento central. É dicir, na metodoloxía “articulista” que Eisenman propón, encontramos unha lóxica extrema na forma como a idea de contexto supera a simplicidade postmoderna do estritamente alegórico e as súas interpretacións amnésicas sobre a historia. É máis, un dos compoñentes máis orixinais do corpo teórico de Eisenman é a introdución dunha intelixencia indutiva no proxecto, un tipo de razoamento onde a condición verdadeira das premisas, neste caso o lugar como quintaesencia do contexto, brinda apoio ás conclusións, pero non as garante. Noutras palabras o “obxecto” lugar inducirá un tipo de arquitectura, pero non determinará todos os parámetros desta.

Cities of Artificial Excavation presenta catro proxectos representativos onde se mostra a idea de escavación artificial e polo tanto de retorno directo ao lugar e ao contexto como concepto a partir do cal o proxecto empeza a articularse; estes son o deseño urbano para o Leste de Cannaregio en Venecia de 1978, as vivendas próximas ao Ckeckpoint Charlie en Berlin de 1980-1981, o University Art Museum da California State University en Long Beach de 1986 e o Parque da Villette de París en colaboración con Xaques Derrida.

Eisenman usa operativamente o lugar como xenealoxía da complexidade xeométrica dos seus proxectos, mediante un proceso de articulación e re-articulación constante, que lle permite chegar ao papel central da idea de lugar. De feito Eisenman previamente construíu unha metodoloxía, unha auténtica armazón conceptual para o estudo e o desenvolvemento das estruturas formais que xorden a partir do contextual articulado.

Dá a sensación que soamente dende o rigor das súas formulacións teóricas, desenvolvendo toda unha metodoloxía para extraer da forma as súas esencias, chega Eisenman á consideración do contexto como orixe fundamental das lóxicas teóricas dos seus proxectos, é dicir, o espazo conceptual onde reside a orixe xenuína da xeometría complexa Eisenmaniana é o contextual, o sitio onde a arquitectura se pousa, en definitiva, o lugar.

Neste encontro co chan Eisenman, considera que a topografía dunha cidade non é unha superficie neutral, senón só a capa superior dunha densa superposición de capas dos máis variados rastros, pistas históricas que hai que recuperar e reseguir. A materia prima proyectual, aquilo que dará dirección ao xeito como se vai manipular a xeometría arquitectónica, tal como o veu facendo nas Houses é esta consideración conceptualizar a través da historia do chan.

Por tanto vemos aquí una manera mucho menos figurativa que la versión postmoderna de contexto y en todo caso mucho más libre y abierta para tratar con rigor, pero sin ataduras, la idea de contexto y plantear un principio de negación de una arquitectura incapaz desde su posición elevada y moral de “bajar a la arena”, tal como lo había hecho hasta entonces el Movimiento Moderno.

Narracións e articulacións.

Hai dous aspectos interesantes nas ideas de Eisenman que fundan unha concepción máis aberta que a figuración ortodoxa e vernácula da postmodernidade oficial da idea de contexto. Por un lado está a idea de que o ámbito da arquitectura se mantén aínda ligada a certa elaboración intelectual que require agudeza, referencias e procesos de transformación, tanto das cousas coma das ideas. Isto leva consigo a elaborar un espazo narrativo, unha historia da historia ligada á mutabilidade tanto física coma emocional e intelectual do lugar, é dicir, no momento en que damos conta dun lugar, temos o escenario dunha historia necesaria, o fondo a xeito de espazo narrativo que acompañará ao espazo arquitectónico.

O outro aspecto interesante é a idea de re-articulación, é dicir, o campo sobre o que tanto idealmente coma fisicamente se move a arquitectura é de tal complexidade e magnitude, que constantemente o arquitecto se ve exposto a articular unha e outra vez a forza dun proxecto a partir das incursións multifocais que fai sobre a materia prima da realidade, o lugar.

A arquitectura, polo tanto, debería estar comprometida coa realidade mediante o estudo do ámbito de relacións que ten efectos determinantes a partir do contexto, pero rexeitar tamén o feito de que asumir que tales relacións e efectos teñan que ser necesaria e determinadamente o que son de forma unidireccional. En realidade a arquitectura debería estar comprometida na re-elaboración dunha nova narrativa, dun espazo codificado no que lugar e obxecto arquitectónico interactuar sen un final pre-determinado, é dicir, un proceso aberto de re-articulación.

É aquí onde Eisenman é tan brutalmente contemporáneo. Ao seu xeito e con algúns resultados discutibles, Eisenman anuncia 40 anos antes o núcleo do proxecto arquitectónico contemporáneo, a capacidade da arquitectura para estruturar unha narración complexa da realidade a partir dun proceso aberto de articulación co contexto.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto

Barcelona, xuño 2012

Notas

1 Léase lugar como quintaesencia da idea de contexto.

2 BRU, Eduard, revista Annals d’Arquitectura 07 (2ª época), ETSAB, UPC, Barcelona, Xullo 2001.

3 Esta idea é a base principal de SAUER, Carl, The Morphology of Landscape, University of California Publications in Geography. Vol. 2, No. 2, pp. 19-53. October 12, 1925.

4 Suxerente, innovador e exemplificador dunha maneira de abordar a idea do contextual é un exercicio de GAUSA, Manuel, Multi-Barcelona, Hiper-Catalunya, estratexias para unha nova xeo-urbanidade, List Laboratorio, Barcelona/Trento, 2009.

5 NEL·LO, Oriol, El Urbanismo de la Crisis, El Periódico, 19 de Octubre 2011.

6 BEDARD, Jean Francoise, Cities of Artificial Excavation: The Work of Peter Eisenman, 1978-1988, Rizzoli International, Nova York, 1994

7 EISENMAN, Peter, The City of Artificial Excavation en Architectural Design nº53 Enero 1983. pp. 91-93.

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: artigos, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , ,