Gutiérrez Soto ou a arquitectura intrascendente | José Ramón Hernández Correa


[…]

Quero escribir demasiadas cousas no blog, e non me calla ningunha. Nestes tempos de zozobra e de angustia gustaríame tocar moitos asuntos, pero non teño a suficiente serenidade como para estructurarlos nun discurso coherente. Barallo varios e non me decido por ningún, e dígome que oxalá tivese o suficiente oficio de escritor como para reencher unha entrada porque si, sen máis, coa pura profesionalidad e co dominio e o aparente desinterese do que nos fala Joyce no Retrato do Artista Adolescente.

O artista, como o Deus da creación, permanece dentro, ou detrás, ou máis aló, ou por encima da súa obra, trasfundido, evaporado da existencia… indiferente… entrenetido en arranxarse as uñas.

Luis Gutiérrez Soto

E vénme á mente o gran artista que foi Luís Gutiérrez Soto. Con el sempre dá esa sensación que di Joyce, dun deus que contempla como flúen as súas obras por si mesmas, sen maiores problemas existenciales.

Non é que Don Luis non traballase como un titán; é que parece coma se non se interesase polo aspecto “cultural”, “transcendente” da arquitectura. Facía as obras como churros, e cando as vemos non podemos entender que fosen dunha mesma persoa.

¿Que ten que ver isto:

Proxecto de Luis Gutiérrez Soto

con isto:

A Casa do Doutor Mouriz foi unha obra de Luis Gutiérrez Soto construida en 1930 no Paseo da Habana de Madrid e actualmente desaparecida | Fonte: urbipedia.org

ou con isto?

Cuartel Xeral do Exército do Aire en Madrid (España). Estilo neoherreriano. Luís Gutiérrez Soto, 1940

A vida de Luis Gutiérrez Soto é unha longa cadea de éxitos. De mozo, mentres estudaba arquitectura, gustáballe o football, e, naturalmente, xogou no Real Madrid (non nun filial, nin nun xuvenil, nin nada diso: no primeiro equipo); e, naturalmente, era o máximo goleador. Tanto que o alcumaban Pichichi, como ao mítico dianteiro do Athletic que segue dando o seu alcume e o seu trofeo cada ano aos máximos goleadores da liga.

Rematou a súa carreira brillantemente en 1923, cun PFC que hoxe nos fai ruborizar, pero era o que había que facer. E saíu á rúa, a construír, cun cacao mental de prognóstico.

Preguntouse: “¿que estilo se leva?”, e foise repetindo esa pregunta durante toda a súa vida. (Eu poñeríalle esa frase como epitafio).

Nos anos trinta adoptou un tipo de arquitectura moderna, racionalista, pero moi influída polo expresionismo de Mendelsohn, cunha plástica deliciosa. (Este estilo tivo moito éxito, e pódese gozar en moitas cidades españolas. A min paréceme especialmente bo nas obras de Pedro de Ispizua e de Manuel Galíndez en Bilbao).

Fig. 1. Piscina La Isla en Madrid (España). Luís Gutierrez Soto, 1931.
Fig. 2 Aeroporto de Madrid-Barajas, Restaurante e Bar. Luís Gutiérrez Soto, 1931.
Fig. 3. Cine Barceló en Madrid (España). Luís Gutiérrez Soto, 1930.

Na Guerra Civil alistouse no bando axeitado, e venceu. Os encargos amontoáronse. Había unha nación por reconstruír, e el púxose á cabeza. Xurdiu entón de novo a pregunta: “¿que estilo se leva?”, e respondeuse a si mesmo cunha cousa rara: Entre moderno e castizo, entre racionalista e espiritual (entendendo por espiritual o sentimento católico-español). ¿Pero iso como se concreta plasticamente?

Optou por reconstruír os barrios máis ricos de Madrid (é o que pasa cando un pode elixir). O seu Barrio de Salamanca natal está hoxe enchido de obras súas. E o de Chamberí, e o de Argüelles…

Edificios de Vivendas en Madrid, de Luís Gutiérrez Soto

Ese bloque madrileño de pisos de ladrillo visto, con esquinas e/ou cornixas de pedra calcaria, e terrazas, ou miradoiros panzones… Imos, o bloque de pisos típico de Madrid, é en gran parte obra súa, e unha cantidade insólita deles son directamente obras súas. (Tamén os fixo noutras cidades de España).

Edificios de Vivendas en Madrid, de Luís Gutiérrez Soto

Este gran Pichichi da arquitectura (¡Deus, que golazos!) fixo chalés, cines, discotecas, bares, igrexas, ministerios, etc, etc.

Obras de Luís Gutiérrez Soto

Levoulle dúas versións do Ministerio do Aire ao xeneral Vigón, con e sen chapiteles, e o xeneral elixiu a dos chapiteles porque era “máis español”, como El Escorial.

Cuartel Xeral do Exército do Aire en Madrid, España. Luís Gutiérrez Soto, 1940

E moi poucos anos despois fixo o edificio do Alto Estado Maior cun estilo moderno ma non troppo:

Alto Estado Maior de Defensa, Madrid. Luís Gutiérrez Soto,1949-1953

Constantemente facíase a pregunta: “¿que estilo se leva? “, ou, nestes casos: “¿que estilo é o máis axeitado para este cliente?” E o bo é que os dominaba todos, e sabía facer obras mestras en cada un deles. Parece coma se lle dese igual.

Recórdanos a Groucho Marx:

“Estes son os meus principios. Se non lle gustan teño outros”.

Fixo unha das mellores torres de vivendas de Madrid,

Torre de vivendas en Madrid, de Luís Gutiérrez Soto

e unha das mellores torres de oficinas.

Edificio La Unión e o Fenix, Madrid. Luís Gutiérrez Soto,1965.

Curiosamente, despois de facer de todo, preto do fin da súa vida dixo que a obra da que se sentía máis orgulloso era a do Pazo March, en Palma de Mallorca.

Palacio March, España. Luís Gutiérrez Soto,1940-1945

¿O estilo? ¡Que máis daba o estilo! O que importaba era a dificultade técnica, a proeza de construír.

Juan Daniel Fullaondo fíxolle unha curiosa entrevista para Nueva Forma, na que Gutiérrez Soto formulou unha curiosa defensa ética do seu eclecticismo, dicindo que o arquitecto non ten que inventar formas, pois iso é orgullo e petulancia, senón que as formas xa están aí todas, inventadas e dispoñibles, e que o que ten que facer o arquitecto é resolver os problemas técnicos, funcionais e temáticos. E elixir para iso as formas que mellor lle conveñan.

Fullaondo, coa súa eterna perspectiva cultural, intentou levalo ao seu terreo. Faloulle do Bar Chicote para dicilo que esta obra se instala “nun nivel cultural, que transcende bastante un enfoque tan esquematicamente moralista,”. Gutiérrez Soto contestoulle que o Bar Chicote foi unha obra moi lograda, pero non admitía que a valorasen como a súa mellor obra, porque as fixera moito máis complexas, e no fondo os que dicían isto manifestaban mala intención, desacreditando obras súas moi superiores. Fullaondo insistiulle que non se podía falar só en termos prácticos, que nas obras hai moitos niveis, mesmo niveis poéticos. E Don Luis, xa bastante amolado, contestoulle:

“Non entendo ben o que queres dicir, con esta frasecita un tanto rebuscada de nivel cultural, eu creo que a arquitectura é boa ou mala simplemente independentemente dese nivel cultural do que falas”,

e volveu falar de “sentido común”, a rebaixar o debate a niveis prácticos e estritamente profesionais, e a cantar ao arquitecto como servidor da sociedade. Despois desta parrafada, Fullaondo di:

“Está visto que non nos entendemos”.

Naturalmente, era imposible que se entendesen un teórico que buscaba unha transcendencia cultural e un super profesional, hiperpráctico, que o construíra todo, que o sabía construír todo e no estilo que fora.

Moitos anos despois pregunteille a Fullaondo por esta entrevista, e díxome que, efectivamente, fora unha entrevista algo incómoda, pero que que bo e que grande era este arquitecto.

Deixarémolo así: O grande arquitecto que non quixo que a súa obra fose transcendente, ou a quen lle daba moita vergoña que lle sinalasen os aspectos transcendentais da súa obra.

José Ramón Hernández Correa · Doutor Arquitecto

Toledo · setembro 2010

José Ramón Hernández Correa

Nací en 1960. Arquitecto por la ETSAM, 1985. Doctor Arquitecto por la Universidad Politécnica, 1992. Soy, en el buen sentido de la palabra, bueno. Ahora estoy algo cansado, pero sigo atento y curioso.

follow me

Arquivado en: artigos, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,