O triunfo do cinismo | Óscar Tenreiro Degwitz

Torre V en Eindhoven mostrando la invasión por hordas pobres venidas del Sur una vibrante
Torre V en Eindhoven mostrando a invasión por hordas pobres venidas do Sur unha vibrante comunidade

Era perfectamente previsible o éxito publicitario1, falaríase do asunto, compraríase o libro, pero León de Ouro? Si, en efecto recibiron un premio maior. Que en definitiva deixa moi ben probado o desenfoque unido á superficialidade de quen dirixe a creación de prestixios no mundo da arquitectura. E tamén no mundo da arte en xeral, mellor non esquecelo2. E que o vaian comprendendo os comentaristas que se reducen a dar noticia de canta cousa leva fóra. Con isto sentiranse confundidos e tratarán de adaptarse, de mover a cadeira máis aló.

Un amigo próximo coméntame, ao saber o do premio, que xa non son os colonizadores os que ofrecen baratijas aos nativos, senón ao revés. Son chucherías que lle permiten ao europeo con afáns críticos dar a entender que corre cos asuntos do mundo, que reacciona crítico ante o vendaval de arquitecturas do espectáculo, ao sinalar na dirección adecuada. Fregarase as mans Mr. Wiel Arets, presidente do Xurado designado por David Chipperfield3 e desde hai uns días Decano do Instituto Tecnolóxico de Illinois, súbdito da súa Maxestade holandesa, autor de múltiples edificios entre os cales torres de oficinas que nada teñen que envexarlle á invadida estrutura caraqueña. Máis aínda, son da máis avanzada tecnoloxía, como a Torre V en Eindhoven, de menos altura que Confinanzas, pero revestida con paneis esmaltados cun patrón impreso que vai desde transparente a traslúcido nun ritmo aleatorio de maneira que, dependendo do ángulo, hora do día e densidade do patrón, vese cara ao interior ou se aprecia o reflexo dos arredores. Fantástico! Marabilloso! iso si, para holandeses, xentes civilizadas que non invaden edificios.

Aínda que atención, a crise dos do Sur é perigosa Que pasaría se esa xente meridional, menesterosa, decide invadir esa torre para convertela, como di o veredicto do Xurado e a retórica do Think Tank, en autopromoción dos pobres? Dispararíanse todas as alarmas. Por iso David Cameron, hai pouco, propuxo no Reino Unido axustar as normas para a inmigración. Teñen medo agora dos europeos do Sur. Pero, menos mal, en Holanda non poderían chegar a Eindhoven para formar unha vibrante comunidade. Ou si? (ver foto).

Pero vaiamos ao asunto central. A historia é a mesma de sempre. Somos vistos como casos de estudo. Os europeos cultos danse o luxo de ignorar ou pasar por alto (para iso axúdanos os arribistas de aquí), que non hai posible autopromoción dos pobres que non pase por unha procura incesante de perfeccionamento da democracia. Eles xa teñen a democracia e en realidade, tal como dicía o embaixador español en Venezuela de hai uns anos, felizmente afastado do cargo, a nós vénnos ben un Jefesote. Non nos merecemos a dignidade nin a transparencia. Non se deron conta que se hai algo que caracterizou a América Latina é unha permanente loita buscando a democracia. Que viñemos facendo nosa a idea de que a redención dos pobres pasa por alí, non pola anarquía manipulada que fixo posible a invasión da estrutura de Confinanzas. Loita que nos diferencia doutros lugares do mundo e que veu a ser parte integrante, inseparable, da nosa identidade. Como pode iso colocarse fose do escenario dunha Bienal de Arquitectura? Xa é, como o diciamos a semana pasada, cinismo puro que un goberno autoritario adorne as súas arbitrariedades vestindo de gala un programa mediocre como a Misión Vivenda, pero que os directivos da Bienal acepten tomar unha comunidade de humillados e ofendidos dirixida por asalariados dese mesmo goberno como escenario de fondo para unha venda de arepas a 8 euros con cadeiras de Philippe Starck, salsa como música de fondo e presentalo como alusión aos territorios comúns (common grounds) nas cidades de hoxe, é unha mostra de ignorancia. Iso, por máis Decano de Illinois que Wiel Arets4 sexa. E se ademais non figuran no panorama os dramas de nenos caídos ao baleiro, de extorsións diarias a mans de delincuentes, de venda de espazos, de promiscuidade, de complicidade con autoridades compracentes; máis que ignorancia é idiotez. Que non a pode afogar o faladoiro de cócteles en Manhattan, Londres, Venecia ou Amsterdam, ou as especulacións académicas das grandes universidades.

Co que se comproba ademais que a crise europea vista desde o privilexio non garante unha mirada máis aguda. Xa o vimos vir nos comentarios de diarios ou revistas que promoven unha perspectiva diferente pero non fan máis que refuxiarse en lugares comúns como máis por menos, arquitectura sustentable, novas direccións, etc. etc. cando poderían sinalar moi simplemente cara á boa arquitectura. Durante os anos festivos foron incapaces de atopala, de xogar a favor dela, de mostrala, tan ocupados estaban a seguir a corrente. E agora queren corrixir rumbos recorrendo aos coñecedores das regras da internet, quen se disfraza co de aquí pero teñen as súas habilidades de escaladores alá.

E diciamos que os comentaristas empezarían a mover a cadeira, pero tamén a moverán aquí os que non pisaron firme nas nosas realidades. Mal moi noso, estar ansioso por abeberar no de fóra. Empezarán a pensar que o camiño do Think Tank é o máis conveniente para un éxito rápido. Que eses mozos deron no cravo. Esa é a parte peor do asunto, o Xurado de Venecia sinala na dirección equivocada crendo que fai o contrario e iso, hoxe, ten inmediatas consecuencias. Do momento, é verdade, pero consecuencias ao fin.

Pero non hai moito que facer5, venderlle a alma ao diaño está de moda. E funciona6.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, setembro 2012,
Entre o Cierto e o Verdadeiro

Notas:

1 Dígoo máis abaixo, pensei que terían éxito pero non tanto. Pero así van as cousas neste ambiente no que se vén movendo a arquitectura.

2 Xa tiven unha fiestra sobre o tema moitos anos atrás, cando en 1985 Aldo Rossi organizou a Terza Mostra, como chamou nese momento á sección de Arquitectura da Bienal de Venecia. Desde aquí puxera ao meu grupo de estudantes a traballar nunha proposta para “os Castelos de Romeo e Julieta”, unhas ruínas situadas preto de Montecchio Maggiore, no Véneto, para as cales pedíase unha proxecto de aprovechamiento. Traballou o curso moi duramente e logramos un produto non exento de interese e ata digno dunha segunda mirada, o cal encheume de inxenuo optimismo.

E para a Bienal fun a observar o que pasara. O noso traballo (para o cal contamos coa asesoría de August Komendant) estaba alí exposto xunto a moitos outros. E ademais, en lugar preferente, os premios, os Leóns dourados, os importantes.

3 En resumo: Daniel Liebeskind que para o tema Piazze dei Palmanova presentou unhas enormes maquetas de madeira dunhas “máquinas” que imprimirían algo, feitas segundo creo polos seus alumnos da Cranbrook Academy. Peter Eisenman, á mantenta do mesmo tema en que participabamos nós, prefiguraba vinte anos atrás o actual mamotreto da Cidade das Artes de Galicia. E acompañábao dunha “Memoria” que sempre me pareceu (ata o punto de transcribir parte dela nun librito de notas que me acompañaba) un ridículo prodixio de filosofía “lixeiro”. O xa hoxe moi esquecido Robert Venturi fora premiado pola súa idea para o Ponche dell´Academia. Seguían unha serie de premios que sería longo apuntar aquí, sen que me esqueza que xunto ao de Eisenman no tema dos Castelos recibiu Maria Grazia Sironi, mais ben artista gráfica e pintora, quen se ocupou de establecer relacións entre a música e a arquitectura. E non debo esquecer a Franco Purini quen gozaba neses tempos da arquitectura de papel, un ben gañado prestixio polos seus estupendos debuxos dunha arquitectura máis ou menos inventada.

4 Xa sabemos que a Liebeskind e Eisenman esperáballes un futuro de moita actividade pero o que me interesa agora é que o estupor que me causaron os premios levoume a coñecer as anécdotas que estaban detrás deles, que os xustificaban podería dicirse. Regresando de Venecia, en efecto, pasei por París E seguindo os meus impulsos e os datos que me deu un amigo arquitecto, chamei a Bernard Huet (1932-2001) membro do Xurado da Bienal. Citámonos nun café e tivemos unha longa conversación que me iniciou no que me pareceu entón e confirmoume a vida posteriormente, o mundo subterráneo das influencias e arranxos do mundo da arquitectura prestixiosa. O primeiro que me dixo Huet é que os premios aos estranxeiros máis coñecidos xa estaban asignados de antemán. Que cando Rossi fixo as invitacións aos “Venturi et al” fíxoas garantíndolles un premio. E durante as deliberacións do Xurado coidouse de lanzarlle un dardo ás distintas mafias, de Roma, de Florencia ou de Venecia. Fago constar que a palabra mafia usouna Huet.

Tamén me falou nun ton laudatorio de dous proxectos, cos cales evidentemente se identificaba (non cos outros, pareceume), o de Venturi e o de Maria Grazia Sironi. Eu, inxenuo e crente en que a arquitectura é construción, crenza que manteño ata hoxe, sentín certos calafríos cando lembraba o escenográfico ponte do primeiro, á vez que me causaba profunda estrañeza que o de Sironi, un xogo de pequenos sinais acústicos e pictóricas na paisaxe que pouco entendín e hoxe recordo de modo confuso, pareceulle tan ben.

Comprendo agora mellor, que entre diletantes da arquitectura, ou preferiblemente, entre persoas que discursean de modo culto sobre o que a arquitectura debe ser, a ideoloxía fixo, fai e fará estragos. E proporciona base para sinalar, para sentar preferencias e moverse con soltura nese espazo no que todo parece posible e nada é comprobable senón como aposta que sempre pode ser refutada, que é o Proxecto. Todo o que non foi construído navega ben no mar da ideoloxía, e Huet o que me estaba expresando, para a miña certa rabia e non pouca frustración, era unha preferencia ideolóxica.

5 Regresei a Venezuela, o meu fogar de estreitas fronteiras pero mundo esencial, con preguntas que non podía contestar e que só hoxe dúas décadas despois fágoo con mínima tranquilidade. A esa burbulla brillante e atractiva dos foros internacionais non se lle poden pedir moitas cousas; e desde logo unha que está fóra do seu alcance é a da veracidade. Ocorre con eles o que ocorre con todas as tentacións da gloria que ensinan os mitos: móstranche o mundo aos teus pés para seducirche, pero debes entregar algo a cambio e entre elas unha condición que é a que mellor permite vivir, a da transparencia. Gañar certas glorias esixe opacarse, esconder, calcular. E aínda que é certo que todos nalgún momento estivemos dispostos a deixarnos tentar, non vén mal perder a aposta, con iso gañamos, aínda que nos deamos conta un pouco tarde.

6 E xa fun demasiado longo. Mentres escribo isto chégame a información de que se alzan críticas á Bienal. Unha delas vinda dun personaxe que fai un certo tempo acumulou credenciais para estar moi ben situado nalgunha das anteriores versións. Talvez agora moléstalle pasar ao esquecemento. Pero nas críticas hai moitos acertos. Cualifícase á Bienal con bastante razón como populista. Dise que premiou a miseria, o cal no caso que nos ocupa aos venezolanos non pode ser máis certo. Pero o máis significativo é que deixou moi en claro a hipocrisía que rende nestes espazos, a ignorancia, a frivolidade. Pero iso non é novo. O novo, para min polo menos, é velo tan claro.

 

Arquivado en: artigos, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , ,