O Planeta dos Simios | Sra. Farnsworth

(Aviso spoiler: este post contén información achega do final da película que serve de título ao mesmo. Si lelo será baixo a túa responsabilidade. O teu verás o que fas.)

O Planeta dos Simios

Aínda recordo a primeira vez que vin o final de “O Planeta dos Simios”, era sábado pola tarde e estábame comendo un bocadillo de pan con chocolate. Charlton Heston -alias Taylor Ollos Claros– dacabalo tropézase cos restos do que no seu día foi “A Estatua da Liberdade” e descobre que en realidade non chegou a outro planeta senón que viaxou centos de anos no tempo para ver dúas cousas:

1º que os seres humanos somos uns bestas que destruímos nosa propia civilización a base de bombazos nucleares.

2º que o mono (aínda peludo) é o novo ser superior.

O Planeta dos Simios

“O Planeta dos Simios” é, ademais dunha buenísima película de ciencia ficción, unha aguda reflexión sobre o antropocentrismo e a tendencia autodestructiva da natureza humana, que tende unha e outra vez a cometer os mesmos erros, malia coñecer e poder prever con anterioridad os seus terribles resultados.

Aprender dos erros é, segundo os antropólogos que estudan a evolución da intelixencia, unha virtude que caracteriza a case todos os organismos do reino animal no seu proceso de adaptación ao medio que os rodea, pero que curiosamente tende a desaparecer cando o suposto protagonista de devandito proceso é precisamente ese individuo -en teoría- culmen da evolución animal e especie superior onde as haxa, tamén coñecido como ser humano.

Se en “O Planeta dos Simios” Charlton Heston descubría que os da súa especie son uns descerebrados que acabaron con eles mesmos a base de pelotazos nucleares, hoxe o ocaso da nosa civilización ameaza con chegar dunha forma moito menos espectacular pero igual de ridícula grazas a esas 2 características tan esenciais e definitorias da nosa natureza humana:

Unha Innata Capacidade para Liala, calidade que en pleno século XXI vén da man de:

– a degradación e contaminación ambiental;

– a sobreexplotación e a pésima xestión dos recursos;

– a terciarización da economía e perda de tecido produtivo nos países desenvolvidos a favor da deslocalización industrial a países do chamado terceiro mundo, onde as condicións laborais son peores, a man de obra máis barata e a lexislación a cumprir por parte das empresas, moito máis flexible.

Unha Asombrosa Habilidade para Diluír Responsabilidades, esquecendo así que o primeiro paso para non cometer outra vez o mesmo erro, é recoñecelo.

O Planeta dos Simios

Nesta mesma liña -a de recoñecer os erros e asumir as presuntas responsabilidades-podiamos ler a semana pasada en El País un artigo no que, analizando o tema da dilapidación económica debido ao boom inmobiliario, o debate se centraba en analizar que parte de responsabilidade recae sobre eses señores (enxeñeiros e arquitectos) que co seu traballo, perfilan e definen o mundo tal e como o vemos.

Se fixésemos unha lectura simplificada do problema, poderiamos dicir que efectivamente a nosa realidade social, económica e territorial se articula a través de decisións técnico-políticas que se materializan á súa vez a través de determinados proxectos, sempre e ao cabo, asinados polo técnico redactor correspondente.

E así, centrándonos no tema da arquitectura e seguindo esta lóxica apisoante poderiamos dicir que hai museos vacios porque hai arquitectos que asinan proxectos para museos descoñecendo se existe programa ou non para estes; hai piscinas municipais desertas porque hai arquitectos que asinan proxectos para piscinas descoñecendo en número real de posibles usuarios; ou mesmo hai cemiterios sen mortos porque aínda que para morrerse sempre hai voluntarios, ás veces o arquitecto perdido en divagacións formais e compositivas, se “esquece” de comprobar a viabilidade legal do que ten entre as mans.

Vemos así que nun momento en que a figura do arquitecto está tan deostada por parte da sociedade, é doado sinalar a este colectivo como parte responsable dos grandes males que nos axexan, cando a realidade, é en si moito máis complexa.

Os arquitectos son uns señores que na maioría dos casos, reciben encargos e a súa posición é sumamente complicada, tratando de manter sempre o equilibrio entre o exercicio da responsabilidade que se lles supón, e a necesidade dun traballo que lles dea de comer.

O Planeta dos Simios

Por iso, ante a actual e aparente incompetencia dos nosos políticos, responsables últimos das decisións que conforman a nosa realidade social e territorial e pensando naquilo de asumir os propios erros, poderiamos preguntarnos:

¿Ata onde chega entón a responsabilidade do arquitecto?

¿Deben manifestar os arquitectos certo nivel de compromiso social alá onde aos políticos se esquece facelo?

¿Ou deben simplemente adaptarse ás esixencias establecidas polo cliente, aínda que este se chame Carlos Fabra e queira facer un aeroporto onde non voan nin as gaivotas?

¿Existe esperanza para os da nosa especie ou estamos destinados -como os humanos de “The Planet of the Apes” – a acabar correndo seminus polos bosques ao servizo dunha nova especie dominante?

O Planeta dos Simios

Entender a arquitectura como unha disciplina ao servizo do cidadán en particular e da sociedade en xeral é unha idea defendida por case todos os arquitectos que coñezo (aínda que o recoñezamos, hai tamén arquitectos de corte mediático que saen a media tarde en programas de tipo tropical e sabrosón a quen directamente o a pela) e non obstante, a opinión acerca do nivel de compromiso que estes deben alcanzar, é tan diversa como contraditoria.

Pensemos por exemplo en Alejandro Aravena, un coñecido arquitecto chileno que se fixo famoso a través da súa empresa ELEMENTAL, dedicada á construción de vivendas e infraestruturas para as clases menos podentes do seu país; pois ben, o que para uns é unha arquitectura da austeridade cuns obxectivos sociais, para outros e cito textualmente “é esmola arquitectónica” ao servizo dun sistema que fomenta as desigualdades sociais e económicas.

Existen por suposto posicións intermedias e hai arquitectos que defenden unha postura máis ambigua, falan de falta de responsabilidade do arquitecto coa sociedade ante a ignorancia total dos políticos e sosteñen que son estes os responsables últimos desta, centrando a crítica en malos proxectos, edificios icónicos e presupostos desorbitados.

Máis alá da polémica, o caso é que agora que almorzamos todos os días con noticias de edificios que teñen que permanecer pechados por que son inviables economicamente e tendo en conta que das responsabilidades dos políticos non penso nin falar porque só de pensalo me entra urticaria, teño que confesarvos que a miña intención orixinal con todo este discurso pseudoapocalítico de sobremesa de domingo era introducir o que pretendía ser o tema principal do post de hoxe: unha reflexión acerca da implicación da figura do arquitecto na construción desta sociedade de crise pero tomando como exemplo o caso concreto do que será o novo edifico para a futura estación da AVE da cidade de Vigo e cuxas obrastal e como vos mostrábamos no anterior post– xeran na actualidade unha grande expectación entre os xubilados da cidade.

Futura estación do AVE da cidade de Vigo | Fotografía: Sra. Farnsworth

O proxecto de Vialia Vigo Urzáiz -asinado polo arquitecto norteamericano Tom Mayne– contempla a construción dun tremendo edificio de 5 plantas que incluíndo 29.000 m2 de zona comercial, unha planta para 1.300 prazas de aparcadoiro, e unha gran terraza-miradoiro de 18.000 m2 situada na súa cuberta, coloniza un inmenso baleiro urbano situado no centro da cidade ao servizo dun modelo de desenvolvemento socioeconómico baseado nunha terciarización da actividade produtiva que aposta polo sector servizos como motor indiscutible da economía.

Vialia Vigo Urzáiz de Tom Mayne

O problema é que hoxe o motor ameaza con calarse e o futuro do edificio se revela perigosamente incerto xa que os elevados custos de mantemento e a pouca previsión de beneficios obrigou as empresas que optaban á xestión e explotación da zona comercial a reformular a súa participación no proxecto, deixando así no aire o financiamento privado que facía viable a execución do novo edificio.

Vialia Vigo Urzáiz de Tom Mayne

O caso é que, se ao final o proxecto non consegue saír adiante e remata convertiéndose noutro coadoiro xigante de fondos públicos ¿sería lóxico considerar o arquitecto como parte responsable do devandito coadoiro polo feito de colaborar no desenvolvemento dun proxecto que “supoñemos” debe ir acompañada dun plan de viabilidade previo no que se xustifica e avala a necesidade e o éxito deste?

¿É obriga de Mayne cuestionar a viabilidade dun plan no que analizando todos os compoñentes do mercado, facendo unha previsión de gastos e calculando os posibles ingresos, se definise o proxecto da nova estación como un elemento clave, necesario e estratéxico para o futuro da cidade de Vigo?

¿Ou poderiamos simplemente limitar a responsabilidade técnica dos arquitectos que traballan para a administración pública ao traballo de definir un edificio, que dando resposta ás necesidades espaciais e funcionais requiridas por esta, cumpra tamén coas previsións anuais de gastos por mantemento deste?

¿E se este é insostible?

¿Debería engadirse un novo Documento Básico ao Código Técnico da Edificación que titulado a xeito de CTE DB-Ollo ao que te custa: Seguridade en caso de Político con Toda la Pinta de Liala obrigase o arquitecto correspondente a relacionar os m2 do -por exemplo- Museo do Chourizo Picante de Vila Rodrigo de Arriba co consumo económico que supoñería ter iluminadas as longaínzas os 365 días do ano, evidenciando así que o único museo do embutido que poden permitirse os de Villa Rodrigo é a tenda de Teresita a carniceira?

O Planeta dos Simios

E sobre todo e xa para concluír, se a partir de agora isto fose así, se os arquitectos nos vísemos obrigados a integrar os criterios económicos como unha parte máis -e non unha consecuencia- do proceso creativo que acompaña a redacción de todo proxecto, ¿estariamos con iso a aprender dos erros previamente cometidos, tendendo lazos cara ás necesidades reais da sociedade que nos dá de comer e demostrando que máis alá do mal que pinta o futuro (da nosa profesión), este non só existe senón que ademais é imprescindible para non rematar todos como Charlton, alporizados e en taparrabos?

Sra. Farnsworth

Vigo. novembro 2012

Cuando en 1945, la doctora Edith Farnsworth encargó al arquitecto Mies Van der Rohe – uno de los más famosos y mejor considerados dentro del panorama de la arquitectura internacional del momento – construir un refugio de fin de semana en un parcelita de su propiedad en las inmediaciones del río Fox, cerca de Chicago, no sabía que aquello sería el comienzo de una historia que sería tan larga como controvertida.

El era toda una celebridad y ella estaba fascinada por su talento y personalidad, así que se tiró de cabeza a la piscina de la confianza ciega y se dejó llevar.
Así es, amigos, y cuando se dio cuenta, lo que ella tenía no era un hogar, sino una corriente de pensamiento.

Una hipérbole de modernidad.

follow me

Arquivado en: artigos, Sra. Farnsworth

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,