O dispositivo muro-fiestra | Santiago Carvajal

O seguinte texto nace da inquietude xerada a partir da revisión entremetida a dous proxectos de Le Corbusier: A pequena casa en Corseaux-Vevey de 1923 e a vila Savoye de 1928, pregunteime o por que a colocación de muros e ventás onde aparentemente non fai falta, a unha na terraza da vila Savoye e a outra no xardín sur da casa Corseaux-Vevey. Algo que me resulta estraño é que en ambos os dous proxectos se constrúe un muro fronte a unhas magnificas vistas, e isto é algo que a través do seguinte texto se me tratar de responder. Penso que achando resposta a estas preguntas é posible encontrar valores, que aparentemente insignificantes, sirvan para proxectar; intúo que é posible encontrar estas respostas na orixe mesma da arquitectura, e é xustamente por aí onde inicio. Como estratexia, recoñécense, tres aspectos para o desenvolvemento desta indagación, obxecto, tema e problema, neste caso o obxecto son dúas obras de Le Corbusier, o tema son estes muros-ventás en particular, e o problema é o por que da disposición destes en lugares aparentemente casuais. Para iso pregúntome, ¿que é arquitectura?,¿cal é o seu labor?, ¿cal é a súa orixe?

Penso nas orixes da arquitectura, moito antes dos canons clásicos de beleza, das súas ordes, de Vitruvio. Algúns autores sosteñen que a orixe da arquitectura se encontra na cabana primitiva, conformada por madeiros de árbores e peles de animais, dispostos dalgún xeito para que, baixo ela, poida albergarse unha ou un grupo de persoas, o xesto primixenio, dispoñer dunha cuberta que os protexa da intemperie e da inmensidade do planeta nesa remota época. Se imos máis atrás no tempo, dise que, a primeira arquitectura son as cavernas, esa concavidade de superficie rochosa, húmida e escura, invadida e domesticada polo home para asegurarse un refuxio.

2001: a space odyssey, o amañecer do home, director Stanley Kubrick, 1968.

Así, un dos xestos primixenios da arquitectura é o de establecer relacións co mundo, permitir ao home, orientarse con respecto á xeografía que lle rodea, ás montañas, a alba, o ocaso. Baixo esta reflexión, revisemos entón algúns proxectos de Le Corbusier, e vexamos o que podemos encontrar.

A residencia Corseaux-Vevey (latitude 46° 28′ N, lonxitude 6° 49′ E), organiza os seus espazos ao longo dunha ventá horizontal, orientado cara ao sur, aproveitando así, nesta latitude norte, a luz solar austral e en especial a escasa luz rasante de inverno. A súa fachada norte, é un muro cego con moderadas aberturas que protexe á casa dos ventos fríos do norte. Na esquina Sur-Leste disponse un patio conformado por un muro, unha mesa e unha árbore que acompaña o espazo a xeito dunha antuca, o muro perforado a xeito dunha ventá, orientado cara ao sur, encadra as súas vistas cara ao lago Léman, sobre el, de tanto en tanto aparece un bote, ao fondo o espectáculo das montañas do Alpes.

Bosquexo casa en Corseaux-Vevey. Le Corbusier Le Grand, Phaidon, New York, 2008. P. 150.

O problema formulado: unha casa para dúas persoas soas, sen servizo domestico. Rexión: o extremo este do lago Léman; a beiras do lago na aba dominante; vista frontal ao sur. Procedeuse de forma contraria ao afeito: estableceuse o plan rigoroso da casa, funcional, respondendo exactamente ao programa, verdadeira pequena máquina para vivir. Logo, co plano no peto, se busco o terreo que podería convir.[1]

facendo entrar na casa a grandeza dun lugar magnifico: o lago, co seu movemento, o Alpes, co milagre da luz.[2]

Fotografía casa en Corseaux-Vevey, cara os Alpes | Fonte descoñecida

Este recurso de encadrar a paisaxe encontrámolo na vila Savoye, (latitude 48° 55′ N, lonxitude 2° 01′ L), cando ao final da rampla e de toda a promenade se dispón dun muro perforado a xeito dunha ventá. Na terraza a través deste muro horadado, apréciase a natureza dende un punto máis elevado, isto é ao nivel das copas das árbores.

Terraza Villa Savoie. Le Corbusier Le Grand, Phaidon, New York, 2008. P. 209.

Alguén pensará que a colocación destas ventás é un caso fortuíto ou illado, pois así fíxeno, pero ao inspeccionar os carnés de viaxes de Le Corbusier, vemos que, este recurso é enxergado por Jeanneret xa en 1911, antes sequera que construíse as súas celebres obras, isto testemúñao os seus debuxos de viaxe a oriente, travesía onde o mozo Jeanneret explora o mundo observándoo dun xeito atento e agudo. Durante catro anos se dedico a estudar edificios e lugares, tomando nota, debuxando, medindo, e cuestionándose cousas.

Especificamente no esbozo da cartuxa de Ema, situada nas proximidades de Florencia, ao final do corredor nas celas dos monxes, unha ventá enmarca a paisaxe de toscana, este feito é rexistrado e valorizado polo mozo Jeanneret a través do debuxo, nótese como o horizonte das montañas e a súa vertical, a columna do corredor, forman un ángulo de 90 graos, este esbozo é acompañado por outro que consiste nunha planta dunha das celas da Cartuxa onde traza unha frecha coa palabra vue, isto é, a vista dende o alto corredor da célula, cara ao tenue reflexo da luz do val, xunto co sinuoso perfil do horizonte Italiano, nótese que o punto da columna en planta, esta forte mente trazada.

Perspectiva da Cartuxa hacia horizonte. Procedencia: JEANNERET, Ch.-Edouard, Voyage d’ Orient Carnets, Electraarchitecture, Foundation L.C. Milano, 2002. Carnet 6.p.15 | Bosquexo da planta da Cartuxa de Ema. Procedencia: JEANNERET, Ch.-Edouard, Voyage d’ Orient Carnets, Electraarchitecture, Foundation L.C. Milano, 2002. Carnet 6.p.13.

Outro dos seus bosquexos, rexistra este xeito de apreciar a natureza, bosquexo realizado na súa visita ao monte Athos, dende o seu cuarto do hotel karyes na sagrada montaña, debuxa, á dereita da súa composición o monte, unha pirámide vertical, vexetación nas súas faldras, e á esquerda vista infinita cara ao mar horizontal en repouso, dende o seu cuarto, Jeanneret debuxa, pensa “posúo o que vexo”.

Bosquexo do monte Athos dende o hotel Karyes. Procedencia: JEANNERET, Ch.-Edouard, Voyage d’ Orient Carnets, Electraarchitecture, Foundation L.C. Milano, 2002. Carnet 3 .p.53

Esta sensibilidade, non soamente se observa nos seus debuxos, senón tamén se le nos seus apuntamentos rexistrados no seu libro Le Voyage d´Orient, publicado pouco antes da súa morte, o texto rexistra as agudas impresións da súa visita ao Athos.

Os cipreses eran negros, o convento do gris máis delicado, os oliveirais de prata verdosa e o ceo dun verde cru invadido por un violeta vido do mar e das brancas estrelas do zénit, que entraron en escena nese decorado móbil cuxa rampla luminosa se ía apagando…[3]

O mosteiro da Tourette de 1953 (latitude 45° 49′ N, lonxitude 4° 37′ E), está conformado por tres bloques de celas que xiran en torno a un claustro, orientadas cada unha cara ao Leste, Sur e Oeste, o conxunto está delimitado na súa fachada Norte pola igrexa, esta pecha todo o conxunto como un gran muro cego que protexe ao claustro dos ventos fríos do Norte, con respecto á disposición destes bloques, hai algo que sempre me chamou a atención, que é a separación que existe entre os bloques de celas e a igrexa, é algo que ata fai pouco, non conseguía entrever plenamente a razón definitiva desta operación, existen varios motivos desta separación, o que considero máis potente é deixar este baleiro para que a mesma arquitectura encadre a paisaxe, unha operación aparentemente inocente, que ao ser tan obvia, persoalmente, a deixara pasar por alto, pero é xustamente aí onde a boa arquitectura faise presente. O mosteiro de La Tourette, un dispositivo que incentiva o home a ter unha aproximación contemplativa cara á natureza e a paisaxe, dun xeito silencioso, de meditación, é precisamente o que incentiva os monxes, a reflexionar sobre o lugar no que habitan. O espazo entre a igrexa e as demais dependencias enmarcan a paisaxe dun xeito monumental polo seu tamaño, (recordemos as pequenas ventás nos dous proxectos anteriores). Elementos arquitectónicos como: o balcón, as “metralletas de luz” da sancristía, a rampla, a cheminea, e a ponte na terraza, crean unha forte composición escultórica, entre paisaxe natural e paisaxe construída.

Mosteiro da Tourette | fondationlecorbusier.fr

O primeiro trazo de arquitectura comeza co home e a súa actitude con respecto á situación xeográfica na que habita. Elixindo o lugar cométese o acto criminal ou valedoiro da arquitectura. Tomando conciencia de como é a súa topografía, o horizonte, o cíclico percorrido do sol no transcurso do día, Le Corbusier toma decisións de proxecto. Horizonte, orientación solar e topografía son factores do lugar que esperan ser proxectados e vivenciados. Neste caso, Le Corbusier toma estes elementos do lugar para trazalos como parte do proxecto.

Terraza Mosteiro de la Tourette. Procedencia: COPANS, Richard, Le couvent de la Tourette, video.

Se damos repaso ao libro acerca do Purismo de Ozenfant e Jeanneret, en paxínaa sesenta e oito, recoñecían como un valor da arte o ser capaz de percibir a orde da natureza “Un dos maiores deleites do espírito humano é percibir a orde da natureza e medir a súa propia participación na orde das cousas; a obra de arte parécenos que é un traballo de ordenación, unha obra mestra de orde humana.[4] Así, o Mosteiro da Tourette toma posición con respecto ao mundo, a súa arquitectura convértense na medida que fai mensurable e polo tanto apreciable á xeografía, e á paisaxe, permite ao seu habitante recoñecer a orde da natureza e medir a súa participación nesa orde. Todo empeza a cobrar sentido cando inspeccionamos outras obras de Le Corbusier.

¿A clave da súa arquitectura? Un dispositivo, facer á paisaxe conmensurable, apreciable xa que “… a paisaxe omnipresente sobre todas as frontes, omnipotente, acaba cansando… ¿Observaschedes que en tales condicións non se lle mira máis? Para que a paisaxe sexa tida en conta é preciso limitalo… ” [5], e así faino, no pavillón l’Esprit Nouveau de 1924, o departamento Beistegui de 1929, na Unité d’habitation de Marsella de 1945, no Mosteiro da Tourette de 1953, a súa arquitectura intensifica a experiencia do espectador cara á paisaxe, a clave, un muro alto, tras el ocúltase a cidade, á ves que este muro fai de base para o espectáculo do horizonte afastado, as montañas, as nubes, a luminosidade do ceo dende o amañecer ata o atardecer, con todas as súas cores. Estar na terraza da Unité de Marsella é estar na cuberta dun transatlántico varado a beiras de Marsella, entre o mar e as montañas. ¿Cantas persoas pagan por un cruceiro cada ano, podendo vivir nun? Na terraza, afastados do ruído da cidade, descanso, sol, espazo, aire, teatro, esparexemento, deporte.

Terraza da Unité de Marsella | Fotografía: Akihito Morita | panoramio.com

“Creo que polo menos unha vez na vida o home debería concentrar a súa mente no recordo da terra. Debería entregarse a unha paisaxe da súa vida. En particular, miralo dende tantos ángulos como poida, preguntarse acerca deste, morar nel… me interesa o xeito en que un home mira unha determinada paisaxe e toma posesión deste no seu corpo e na súa mente[6]

Santiago Carvajal. arquitecto

Cuenca (Ecuador). setembro 2013

Notas:

1. BALTANÁS, José, Le Corbusier, promenades,

Gustavo Gili, Barcelona 2005.p.37

2. Ibidem.p.38

3. JEANNERET, Charles Edouard, Le Voyage d´Orient,

Colexio oficial de aparelladores e arquitectos técnicos de Madrid, 1984. Extracto p. 145

4. OZENFANT, Amédée, JEANNERET, Charles Edouard, Acerca del Purismo escritos1918-1926,

Madrid, El croquis editorial, 1993, p. 68.

5. BALTANÁS, José, Le Corbusier, promenades,

Gustavo Gili, Barcelona 2005.p.37

Santiago Carvajal Ochoa

Magister en Proyectos Arquitectónicos. Profesor de la Universidad del Azuay, Cuenca Ecuador. Experto en el uso de herramientas BIM + CAD (ArchiCAD con dos licencias de uso) para desarrollo de diseño y documentación de proyectos, cursos impartidos en Cuenca, Quito y Guayaquil.

follow me

Arquivado en: artigos, Santiago Carvajal Ochoa

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , ,