O Club dos Paraísos Perdidos | Borja López Cotelo

Camiñaba devagar pola rúa Dei Greci. Era xoves, e na atmosfera tranquila desas últimas horas do día, Venecia parecía outra cidade. Crucei a ponte, perdinme pola charramangueira Riva degli Schiavoni e senteime no bordo dunha canle a ver pasar a vida, deixando que as miñas pernas oscilasen a poucos centímetros da auga. O estucado vermello das fachadas pareceume entón voluptuoso, sonoro, e comecei a imaxinar noites longas de luxuria e carnaval.

Debuxo de Sverre Fehn, de NORBERG-SCHULZ, Ch. & G. POSTIGLIONE [1997]2007. Sverre Fehn. Opera Completa. Milán, Mondadori Electa S.p.A.

Pensaba en todas esas cousas cando me decatei de que non estaba só; ao meu lado, recortada contra a luz lívida dos farois, distinguín a figura dun vello no que ata ese momento non reparara:

-Cando me sinto aquí- dixo- recordo por que volvo a Venecia unha e outra vez.

Esta cidade ten unhas dimensións que te seguen, e sempre che dá a bienvenida.1

Escrutei o seu rostro, pero na penumbra apenas puiden distinguir o seu pelo claro e uns ollos pequenos. Tras uns segundos, balbucín:

-Dende logo, cabaleiro… ¡E logo están esas fachadas dun vermello obsceno!

Ao louro divertiulle a miña absurda puntualización. Prorrumpió nunha gargallada, pasou o seu brazo sobre o meu ombro e suxeriu:

-Coñezo unha trattoria onde preparan o mellor bacalà mantecà de Venecia. Non está lonxe de aquí.

Debuxo de Sverre Fehn, de NORBERG-SCHULZ, Ch. & G. POSTIGLIONE [1997]2007. Sverre Fehn. Opera Completa. Milán, Mondadori Electa S.p.A.

Aceptei o convite: ese home parecía de fiar e eu tiña unha fame feroz. Ao poñernos de pé descubrín a súa colosal estatura, que me facía sentir como un deses ananos de circo. Mentres camiñabamos, comezou a falar sobre algunhas viaxes de xuventude, e nos seus recordos mesturáronse a noite e os astros:

En Marruecos…la chaira desértica une as aldeas como o mar une as illas -explicou – a xente abandona os oasis e os pobos montada en camelos ou burros, guiada só polas estrelas e o sol.2

Iso era exactamente o que me parecía estar a facer nesa noite de lúa: errar por canellas de pavimento arxentado, sen rumbo fixo nin faros que nos guiasen.

-A historia sucesiva– proseguiu o ancián-, foi a conversación coa noite e os seus estrellas.3

¿Cando comezou a verse a noche?4– Respondí, metafísico.

Unha nova gargallada foi a resposta á miña pregunta retórica:

-Xa chegamos- anunciou-. Aquí é.

Debuxo de Sverre Fehn, del Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design

Por máis que mirei á miña arredor non vin ningún sinal dun restaurante, nin aínda dunha taberna. O vello golpeou con decisión unha vetusta porta de madeira, que pronto cedeu para deixar á vista unha escaleira estreita, escura e tétrica; sen volverse, empezou a descender.

Non tiven máis remedio que seguilo, e uns segundos despois descubrín que nin sequera ese sinistro albor prefigurara a escena que ía contemplar: un tugurio sombrío, iluminado só por velas parpadeantes sobre as que flotaba un fume denso de opio e hachix. A esquerda e dereita, unha colección de personaxes extravagantes arrellanaban se lánguidos sobre cadeiras de brazos tapizadas en seda. Entre eles, como emerxido das tebras, un elegante maître avanzou cara a nós:

-A mesa está lista -informou-. Don Carlo espéraos dende hai tempo.

Guiounos a continuación ata unha porta situada no extremo oposto da sala, tras a que descubrimos unha estanza extraordinaria: unha pequena cripta sobre cuxos muros -manchados pola humidade da lagoa que, sen dúbida, nos rodeaba máis alá dos perpiaños- descansaba unha bóveda oxival, talvez estabamos ante o alxube dun antigo palazzo ou o último rastro dunhas catacumbas!

E alí, sentado con expresión severa, estaba outro home que fixou a súa mirada en nós.

-Boas noites, Profesor -saudou o vello, ao tempo que facía unha reverencia case litúrxica-. Prégolle que desculpe o noso atraso.

Non hai cultura ao norte dos Alpes5– murmurou, contrariado, o comensal.

Era un home singular. A súa barba rala enmarcaba un rostro afiado que, xunto co seu nariz aquilino e o seu pelo gris peiteado cara a atrás, lle confería un aspecto aristocrático e delicado. Tiña os ollos afundidos, parapetados tras uns lentes redondos e excesivos.

Sentámonos á mesa e o maître serviu Petrus ata encher as nosas copas, forxadas cun vidro azul de Murano. O vello alzou a súa e exclamou:

-¡Saúde!

Debuxo de Sverre Fehn, de NORBERG-SCHULZ, Ch. & G. POSTIGLIONE [1997]2007. Sverre Fehn. Opera Completa. Milán, Mondadori Electa S.p.A.

Os movementos pausados do noso anfitrión, o seu coidadoso xeito de pousar a copa na mesa tras cada trago de viño, a súa mirada señoril e vago, facíano parecer -polo menos aos meus ollos- a mesma reencarnación do Dogo Foscari 6.

O vello, do que agora si podía distinguir o rostro, parecía en cambio un home mundano, moito máis prosaico. El foi quen comezou a conversación.

-Profesor, querería en primeiro lugar agradecerlle que me permita explicar o meu proxecto. Hai tempo que teño esa aspiración…han transcorrido xa cincuenta anos dende que o debuxei por primeira vez, e aínda non sei se Venecia o terá aceptado.

O veneciano sorriu cunha mestura de conmiseración e escepticismo, e o louro comezou a narración dese proxecto que eu estaba ansioso por coñecer:

Verá– dixo o vello-, en Venecia cada árbore é precioso…y na parcela había uns cuantos7

A continuación, o seu discurso volveuse confuso. Comezou a falar da luz nórdica, dun mundo sen sombras; xesticulaba frenético, case desesperado. Nin o anfitrión nin eu entendiamos de que estaba a falar.

De pronto, a súa mirada detívose no mantel -confeccionado cun fino papel exipcio-, colleu unha plumiña e trazou sobre el un debuxo conciso:

Debuxos de Sverre Fehn, de FJELD, P. O. (2009). Sverre Fehn.

-Nacín no País das Sombras Longas8 , nesa Ultima Thule descoñecida para os meridionais -explicou-. Cando tiven que facer o proxecto, eu apenas superaba os trinta anos. Venecia pareceume unha invención que existe como un colector de sonos buscando o inexplicable 9 unha cidade que vive no reflexo máxico da luz entre as canles da laguna.10 Por iso -continuou-, no afastado 1958, esbocei algo así:

Debuxo de Sverre Fehn, de NORBERG-SCHULZ, Ch. & G. POSTIGLIONE [1997]2007. Sverre Fehn. Opera Completa. Milán, Mondadori Electa S.p.A.

-Este é o proxecto- resumiu-. Unha interferencia na natureza que esvae os raios deste sol mediterráneo para traer a Venecia a luz do Norte.

O anfitrión e eu enmudeceramos. A claridade deses bosquexos esenciais fixera innecesaria calquera palabra, iluminaran un discurso inintelixible.

Nese instante, rompendo o silencio, apareceu o maître cunha enorme bandexa de cuscús.

– Tomeime a liberdade de cambiar o menú- sinalou o Profesor-. O bacalá non senta ben a estas horas. Xa teño unha idade…

O louro sorriu e mostrou a súa conformidade; parecía gustarlle a idea de experimentar un sabor estraño:

Á fin e ao cabo -reflexionou-, Venecia é a cidade dos ladróns, a cidade dos comerciantes. Calquera posible mercadoría pasa a través desta ciudad.11

Debuxo de Sverre Fehn, de NORBERG-SCHULZ, Ch. & G. POSTIGLIONE [1997]2007. Sverre Fehn. Opera Completa. Milán, Mondadori Electa S.p.A.

Comemos, e mentres tanto o vello falou con entusiasmo acerca de Venecia e os seus artistas. Asegurou que, cando miraba os cadros de Carpaccio, se podía imaxinar a si mesmo a través de toda a vida veneciana12.

O Profesor, moito menos locuaz, mastigaba lentamente a sémola de gran ata que de pronto, movido por unha pulsión interior, apoiou os cubertos na mesa, sacou do seu peto un lapis gastado e afirmou:

– Quero ver as cousas, non me fío máis que de esto…por iso debuxo.

Só podo ver as cousas se as dibujo.13 -Mentres pronunciaba esas palabras, o seu grafito comezou a delinear sobre o mantel unha imaxe minuciosa:

Dibujo de Carlo Scarpa, de SCARPA, C. (1985). Carlo Scarpa. Barcelona, Gustavo Gili

-Isto é o que a min me interesa de Venecia -dixo-. Como poderá aceptar a chegada de ‘o novo’.

Eu, que ata ese instante permanecera cómodo no meu papel de convidado de pedra, sobresalteime cando o louro se volveu cara a min e inquiriu:

-¿E ti, rapaz? ¿Que poderías contarnos de Venecia?…

Permanecín en silencio… ¡Atemorizábame a idea de falar fronte a eses dous desconocidos!-¿É a primeira vez que visitas a cidade? -insistiu-. ¡Algo poderás contar a estes dous viejos!-

Tras uns segundos de dúbida, os efectos do fume narcótico que viciaba o aire empurráronme a contar a miña historia:

-Crecín no Fin da Terra– comecei-. Alí a terra encóntrase co mar como un coitelo se encontra coa pel: todo é concreto, absoluto, violento… –

Collín o meu rotulador e, coma se dunha epidemia iniciada nas mans deses dous homes se tratase, comecei a ilustrar o meu relato…

Debuxo de Borja López Cotelo

-A primeira vez que vin Venecia -continuei- pareceume un espectro que flotaba na lagoa..

Debuxo de Borja López Cotelo

-Logo comprendín que en realidade é unha ilusión, o truco dun prestidixitador, puro engano: as súas illas apóianse en millóns de estacas cravadas no lama, sobre as que xerminou un mundo extravagante de luxo, damasquinados e pan de ouro… me hipnotizan as árbores que asoman sobre os seus valos avermellados… ¿Onde están as súas raíces?… ¡Talvez son elas as que manteñen amarradas as illas ao fondo da Laguna!… Venecia é, ante todo, un acto de fe… -Concluín.

Dibujo de Borja López Cotelo

¡O Fin da Terra!– exclamou o louro mentres ría-, ¿cantos fins terá a Terra agora que perdemos o horizonte14? No meu país chamámolo Verdens Ende 15

O maître irrompeu de novo, traendo consigo un café de aroma punzante e licores dos cinco continentes.

Debuxo de Sverre Fehn, de FJELD, P. O. (2009). Sverre Fehn. The Pattern of Thought. Nueva York, The Monacelli Press

Bebemos ata perder a noción do tempo. O Profesor miraba cada vez con maior interese un debuxo xeométrico que adornaba a bóveda, mentres o vello e eu discutiamos sobre cal dos fins da terra era máis digno dese nome.

A densidade do fume crecía ao tempo que, desinhibidos pola embriaguez, celebrabamos a nosa acabada de nacer amizade e profesabámonos cumprimentos mutuos.

Unha música invadiu entón a cripta; oímos unhas confusas exclamacións e, subitamente, os dous anciáns levantáronse como posuídos por unha forza superior para precipitarse cara á sala principal. Erguínme cambaleándome, corrín tras eles e, máis alá dunha multitude delirante, crin recoñecer sobre o escenario a… ¡Joséphine Baker!

Ao meu lado, un austrohúngaro de elegancia austera se mesaba o seu xeneroso bigote mentres suspiraba:

-¡Ésta si é unha muller! A Serea dos Trópicos

Debuxo de Sverre Fehn, de FJELD, P. O. (2009). Sverre Fehn. The Pattern of Thought. Nueva York, The Monacelli Press

Non volvín ver os meus compañeiros. No caos dese tugurio atestado, o fume e a miña borracheira facían imposible diferenciar unha cara doutra.

Se recoñecer o final dunha noite de festa, e -aínda que a multitude aínda bailaba axitada-, para min ese momento chegara. Atravesei a sala para gañar a porta e no meu camiño escoitei, tombado sobre un diván, como un home barbudo con acento catalán divagaba sobre o tempo e os recordos.

Subín as escaleiras angostas e no último chanzo lin ‘Club dos Paraísos Perdidos’. Abrín a porta e puiden ver que, no ceo limpo da alba, o sol e a lúa aínda se seguían de lonxe, seguíanse mirando. Mentres tanto, sobre as fachadas ocres e vermellas de Venecia, proxectábanse as primeiras sombras do día.

Entornei os ollos. Esa luz resultábame insoportable.

Borja López Cotelo. Doutor arquitecto

A Coruña. maio 2012

Notas:

1 FJELD, Per Olaf (2009): Sverre Fehn. The pattern of thought, Nueva York, The Monacelli Press, p. 54

2 FEHN, Sverre en NORBERG-SCHULZ, Ch. & G. POSTIGLIONE [1997]2007. Sverre Fehn. Opera Completa. Milán, Mondadori Electa S.p.A., p. 276

3 Ibid., p. 277

4 BORGES, J.L. (1998). El tamaño de mi esperanza. Madrid, Alianza Editorial. El libro fue escrito en 1926.

5 Eso dixo Carlo Scarpa a Sverre Fehn nun encontro en Venecia, durante a construción do pavillón nórdico nos Giardini dei Castello. Ver FJELD, Per Olaf: Op. cit., p.64

6 Dogo é o título co que, entre a dominación bizantina (s. VII) e a conquista napoleónica (1797), se distinguiu o maxistrado supremo e máximo dirixente da República de Venecia. No século XV, baixo o mandato de Francesco Foscari, a república expandiuse pola península itálica.

7 Per Olaf Fjeld señala que Fehn había hecho esta afirmación en más de una ocasión; ver FJELD, Per Olaf: Op. cit. p.54

8 VV.AA. (1992). Sverre Fehn: L’Architetto del Paese dalle Ombre Lunghe. Nápoles, Fratelli Fiorentino.

9 Fjeld, P. O.(1983). Sverre Fehn. The Thought of Construction. Nueva York, Rizzoli International Publications Inc., p.112

10 Sverre Fehn en NORBERG-SCHULZ, Christian y POSTIGLIONE, Gennaro: Op. cit., p. 204

11 FJELD, Per Olaf (2009): Sverre Fehn. The pattern of thought, p. 54

12 Ibid.

13 SCARPA, C. (1985). Carlo Scarpa. Barcelona, Gustavo Gili.

14 ‘Cando foi posible identificar o horizonte cunha liña trazada sobre unha folla de papel, o misterio disolveuse dunha vez por todas. A razón domara o irracional’, Sverre Fehn en FJELD, P. O.: Sverre Fehn. The Thought of Construction, páx. 27. Un dos ensaios incluídos nese volume que sintetiza gran parte das ideas de Fehn, titúlase ‘A perda do horizonte’.

15 Extremo sur da illa de Tjøme, situada no fiorde de Oslo, cuxa tradución literal é ‘Fin do Mundo’. Podemos citar tamén o Finisterre galego, ou o Finistèrre francés…

Borja López Cotelo

Borja López Cotelo, arquitecto por la ETSAC desde 2007, y doctor por la UdC desde 2013.

follow me

Arquivado en: artigos, Borja López Cotelo

Tags: , , , , , , , , , , , , ,