O arquitecto amola | José Ramón Hernández Correa

Tiña esbozada unha entrada e xa ía con ela cando escoitei Fernando Sánchez Dragó (¡ai, este home!) e cominoume a escribir urgentemente estoutra.

Falou en Radio Nacional, e glosou un libro que, polo que dixo, parece moi interesante:  La Historia de San Michele, de Axel Munthe. (Confeso que non o coñecía, pero xa mo axenciei).

Sánchez Dragó gustábase (como de costume) falando deste médico sueco que recalou en Capri nos anos vinte, na época romántica e afastada de entreguerras. describiu a illa paradisíaca, e referiu como, na época de Munthe, os restos da vila de Tiberio estaban esparcidos por todas as partes, ante o desinterese de todos.

Munthe recolleu amorosamente columnas, estatuas, molduras, etc, que estaban literalmente “tiradas por aí” e construír unha casa idílica, á que chamou San Michele.

San Michele | arquitectamoslocos.blogspot.com.es
San Michele | arquitectamoslocos.blogspot.com.es

Sánchez Dragó, absolutamente transido de emoción e de vehemencia, e no colmo do que para el é esa casa celestial, esa xoia, engadiu (aínda que xa se intuía) que nesa casa (naturalmente) non interviñera ningún arquitecto.

Eu ía conducindo, pero como o estaba vendo vir non dei ningún respingo nin fixen ningunha manobra perigosa. Ás veces teño unha solidez mental e espiritual que xa a quixese un Cabaleiro Jedi.

Engadiu (e iso si me molestou) que a casa fíxoa Munthe coas súas propias mans, axudado polos lugareños, que, aínda que analfabetos, herdaran de pais a fillos, desde os romanos, o oficio de trazar arcos.

Molestoume o de “aínda que analfabetos” porque a Sánchez Dragó saír involuntariamente o señorito que leva dentro.

¿Por que “aínda que analfabetos”? ¿É que iso é impedimento para saber facer un arco ou un muro?
É coma se dixese “aínda que fumadores”, “aínda que de pelo rizado”, “aínda que baixiños”, etc.

Eu aprendín moito do que sei sobre construción dun albanel de Seseña (Toledo) que non é exactamente un analfabeto, aínda que non se distingue precisamente por pasar as noites en branco lendo a Schopenhauer. Hai pouco tempo contoume que na primeira obra que fixemos xuntos (a segunda que facía eu na miña vida) confeseille que eu ía alí a aprender, e iso emocionoulle. Non lembro haberlle devandito aquilo, pero non me sorprende, porque era o que sempre pensei.

Cos anos proxecteille e dirixín dúas casas para dúas fillas súas, e el fíxome a miña. Ou sexa, que confiamos moito o un no outro. Xamais se me ocorrería chamarlle analfabeto, ou dicir que “aínda que é analfabeto” sabe construír casas. Non era un mero albanel (xa está xubilado), no sentido dun mero operario. Ao seu modo era arquitecto, como o eran os albaneis de entón, a quen chamaba a xente do pobo cando se quería facer unha casa. Deseñara moitas casas cando non se esixía proxecto, e anos despois, traballando comigo, achegaba suxerencias sempre valiosas, nas que se vía que adiviñaba consecuencias futuras e anticipábase a futuros problemas. Pero de súpeto, no medio do despregamento da súa sabedoría práctica, facíame con toda naturalidade unha pregunta sobre cuestións que se lle escapaban, e nas que recoñecía que eu sabía máis que el, e cando era capaz de resolverlle a dúbida ou de explicarlle satisfactoriamente o que me preguntaba sentíame orgullosísimo e feliz.

Pero retomo o fío, que me perdo.

Obviamente, unha casa soñada, unha casa experimento ou unha casa manifesto poético, unha casa amante ou unha casa mausoleo faia quen sente, quen a vive, quen a soña, o seu protagonista, o seu destinatario, o seu amante, o seu morto, e nela un arquitecto pode ata estorbar. (O arquitecto, de intervir, debería ser unha especie de medium que conecta estes sentimentos e axuda a cuantificalos e a ” tecnificarlos” e “axustalos a norma”. E nada máis).

Cando eu era neno o meu tío Carlos fíxose unha casa magnífica e completamente ilóxica. Tiña o salón en todo o centro, sen unha soa xanela, e desde el abríanse todas as portas a todas as dependencias da casa. Ese salón era moi especial. Era como un escenario de teatro, no que pasa toda a acción, e a verdade é que alí sempre pasaban cousas.

Tamén lembro unha casa lineal na que todas as habitacións eran de paso. Para chegar ao dormitorio dos pais había que pasar polo dos fillos, pero o peor era que ao final do percorrido había unha pequeñísima sala onde estaba a tele e onde pasaba as tardes a familia (e as visitas), e á que se chegaba despois de pasar polo cuarto dos fillos e o dos pais (ambos carecían de xanelas). Ademais, como o terreo era moi irregular, había que subir banzos ou mesetas dunha habitación a outra, e mesmo dentro dunha delas.

Así temos moitas casas encantadoras e mesmo fascinantes. Obviamente, no universo onírico destas casas “bachelardianas”1 o arquitecto estorba. Claro que si. Falamos de casas (ou catedrais) disparatadas, sentidas, soñadas, pero persoais e intransferibles.

La catedral de Justo Gallego, una catedral en construcción por una sola persona | Fuente: lavidaesinfinito.com
A catedral de Xusto Gallego, unha catedral en construción por unha soa persoa | Fonte: lavidaesinfinito.com

Hai xente que bota de menos con nostalxia unha época na que non había normativas, na que cada un buscábase a vida e facía o que podía ou o que lle saía, improvisando e sen planificar, e ninguén lle dicía canto tiña que medir como mínimo a xanela dun dormitorio, nin canto o espazo sobre o que se asomaba, nin canto aire tiña que pasar por ela. Unha época épica na que se che saía o chan desnivelado acabábasche afacendo, se che saía unha greta resignábasche, e se se che caía un anaco de teito encima te resignabas máis.

Así se poden facer casas moi orixinais, absurdas, antifuncionales e cheas de significado. Pero iso non xustifica que se desprece tan rotundamente aos profesionais.

Nesta época, que regula mesmo cal ten que ser o grao de resbaladicidad dun chan, canto ten que medir a tabica dun banzo ou cantos sumidoiros ten que ter unha cuberta plana, fan falta profesionais. E cada vez máis profesionalizados. (E cada vez teñen que responder de máis pijoterías). Pero por iso mesmo estráñase o tempo en que non facía falta nada, cando para botarse ao monte só facía falta decisión e audacia. (Agora para ser bandoleiro hai que sacarse a licenza de actividade e o epígrafe fiscal, e iso molesta).

Pódense (e débense) cantar con pasmo e admiración os encomios dunha boa casa (e San Michele desde logo paréceo) que non foi deseñada por ningún arquitecto, pero igual que un admira e aplaude unha brillante traqueotomía de urxencia feita nun avión co xogo de cubertos de plástico e un bolígrafo BIC por un fontaneiro que ía de vacacións.

Son feitos dignos de encomio. Pero moi outra cousa é fregarse as mans e dicir con fruición:

“Chincha, rabiña, que esta casa non a fixo ningún arquitecto!”,

e pensar que oxalá os arquitectos dedicásemonos/dedicásemosnos a castrar porcos e deixásemos de marear dunha vez por todas coas nosas giliflauteces.

José Ramón Hernández Correa
Doutor Arquitecto e autor de Arquitectamos locos?
Toledo · xullo 2013

Notas:

José Ramón Hernández Correa

Nací en 1960. Arquitecto por la ETSAM, 1985. Doctor Arquitecto por la Universidad Politécnica, 1992. Soy, en el buen sentido de la palabra, bueno. Ahora estoy algo cansado, pero sigo atento y curioso.

follow me

Arquivado en: faro, José Ramón Hernández Correa

Tags: , , , , , , , , , , , , ,