O arquitecto da soidade | Sergio de Miguel

Formentera | Sergio de Miguel

Souben del por casualidade.
Arquitecto de París, tivera a oportunidade de traballar nos seus anos de formación con Le Corbusier, alá polo primeiros cincuenta. Na época da Unidade de Habitación de Marsella ou a Capela de Ronchamp. Agora atópaselle nunha illa do Mediterráneo, nunha casa feita por el fai xa vinte anos. Unha casa, dixéronme, auto suficiente.
Era verán, estaba preto e fun visitarlle.

A illa ten un clima extremo e está xeograficamente illada. Aínda hoxe só é accesible por mar. Conserva por iso certo carácter atávico, primitivo. A súa arquitectura é pura e funcional, a miúdo exquisita.

O francés, anos atrás, antes de construírse a súa propia, viviu durante longo tempo nunha antiga e robusta casa que sobrevivira nada menos que trescentos anos baixo os rigores daquela illa. Soubéraa e querido comprender, aprendendo cada reacción fronte ao medio coma se dun mariño e a súa nave tratásese. Aqueles anos naquela casa perenne proporcionaríanlle un coñecemento magnífico á hora de construírse a súa casa definitiva. Ía saber estar.

Estaba ben dirixido, pero custoume moito atopar a súa casa. Dixéranme que buscase, entre a silueta de prismas brancos diseminados e os macizos de piñeiros, un muíño. Esa era a clave. Despois de moito deambular, un pouco desesperado, fíxeme nunha especie de antena sobre un mastro atirantado, case invisible. Confeso que a imaxe mental que tiña dun “muíño” non se parecía de ningún modo a aquilo, pero era o único que podía asemellarse naquela paraxe. Ao achegarme, comprobei que aquel mastro estaba sensiblemente retirado da edificación máis próxima, illado nun prado próximo, e que o seu remate superior, a pesar do seu ridículo tamaño e a súa forma de libélula, era efectivamente un muíño de vento, moi similar ao que levan algúns barcos para cargar as súas baterías durante as longas travesías.

Traqueteando ruidosamente por entre os labirínticos camiños cheos de seixos puiden por fin encontrala. Era certamente mimética pero, aínda así, nada máis vela souben que aquela, entre tantas que vira ao pasar, era a casa que buscaba. Era distinta.

Reconfortoume o inmenso silencio. O ronsel de po que me viñera perseguindo por fin superoume e, ao despexar a mirada, puiden comprobar que era realmente un bo lugar. Ben elixido. Horizontal, despexado, rodeado de pequenos e diagonais valos infinitos. Aparentando ser o centro dun xeométrico e xigante debuxo. Alí estaba, inundada da suave brisa do próximo mar.

Dende o camiño mostrábase como un conxunto de volumes prismáticos maclados, lixeiramente apiramidados e de arestas suavemente redondeadas. Hollando o pedregoso terreo, aparecía cega, forte e pesada. Da cor da area. Algo así como un composto graduado, plástico e exacto á vez, do que emerxían tan só algunhas chemineas.

O corpo máis próximo, sen dúbida o garaxe polas dimensións do seu peche, sobresaía lixeiramente. Esquivándoo achei a entrada. Un oco en caneo, tanxente. Traspasado o albor cheguei a un zaguán recoleto e amable, enriquecido polo verde dun mínimo patio axardinado. O “patio de inverno”, puiden saber despois. Nun lateral, un gran portón de madeira, abatido sobre un dos muros, descubría o gran biombo acritalar do acceso principal. Dende ela víase un interior con poucos mobles, diáfano e luminoso, de paredes brancas e de chans e teitos cerámicos moi vermellos, con bóvedas vahídas. Aquel interior transportaba sen remedio cara ás espléndidas “vilas mediterráneas” de Le Corbusier (Weekend, Jaoul, Sarabhai…).

Chamei varias veces pero ninguén me oíu. Permanecín un longo anaco coas mans abertas entre as tempas e os cristais. Intentando percibir algún movemento ou ruído. Sorprendido polo espléndido eco daquel interior. Xa me ía ir cando descubrín unha pequena libreta e un lapis atado a un cordel fixado nun lateral. Chegueille a escribir unha tímida nota co meu teléfono, pero pensei que non me podía ir así. A miña curiosidade empurroume entón a dar unha volta completa arredor da casa. E ao facelo, non sen certo sixilo, vino. Estaba comodamente tombado á sombra. Nunha hamaca da ampla terraza dianteira. De verán. Aparentemente durmido e acompañado polas ronroneantes voces en francés dunha pequena raio, enfrontado aos amarelos e o azul. Só.

Ao velo quedei inmóbil. El decatouse da miña aparición e incorporouse moi devagar. Viño ao meu encontro con elegante parsimonia. Tras as breves presentacións, desapareceu uns instantes para regresar destapando unha botella de bo viño, tinto, sen etiqueta.

Sentámonos cos vasos naquela viva terraza con mobles baixos de madeira.

Sinxelos, nada inmediatos e moi cómodos. As vistas eran certamente espectaculares, hipnotizantes. E comezamos a charlar. Tivemos unha conversación desas nas que é máis importante o que non se di que o que se di en realidade. Falaba cavilando, con ollos intelixentes e cansos, nun perfecto castelán cheo de cultismos. Ao anaco, como sucedera co viño, sixilosamente, levantouse e sacou uns pratos con excelentes queixos. Comemos. Tras unha longa disertación debeu decatarse de que a miña curiosidade por ver a casa aumentaba. Tivo que decatarse en exceso tras a cortina branca da porta entreaberta, que se inchaba esporadicamente forzada polo vento, de que a miña mirada se distraía. Invitoume entón a pasar dentro cun leve xesto e un sorriso.

Ao entrar ao que parecía ser o centro da casa, o espazo de maior altura dende o que se distribuían todas as estanzas que puidera entrever anteriormente dende o acceso, fixeime nunha pintura de Le Corbusier que colgando do peitoril dun alzadeiro dominaba o cuarto. El exclamou con certo desdén:

“regaloumo el”.

A casa era grande, gozaba de numerosos cuartos, todas abovedadas e encaladas, arremuiñadas en torno a ese xeneroso espazo central. Todas as estanzas se caracterizaban pola súa grande austeridade e sinxela confortabilidad. As portas, de madeira, sen cercos nin tapaxuntas, estaban encaixadas con toda naturalidade nun sinxelo rebaixe da parede, o teito e o chan, de apenas un centímetro. Os almacenamentos, horadados na tabiquería, estaban formados por concisos andeis e barras de colgar sen porta ningunha, coa roupa multicolor graciosamente á vista. Os baños, amplos e ben dispostos, estaban cubertos por esaxerados lucernarios polos que se filtraba unha forte luz cenital, parecendo lugares ao aire libre, sen fogar, o que proporcionaba un estrañamento agradable. As ventás e contras, tamén de madeira e de excelente calidade, estaban solidamente recibidas ás xambas levemente abucinadas. Evidenciando o xeneroso grosor dos muros, e procurando unha forte sensación de illamento e protección. Os escasos mobles estaban feitos e colocados con toda coherencia. Firmes e resoltos. Non había en xeral demasiados obxectos. Nada sobraba naqueles espazos.

Deseguida me levou á cociña. Peza de completo amoblamento na que, protagonizando un dos seus lados, destacaba unha estraña neveira. Un enorme baúl ergueito, fabricado en madeira escura, probablemente teka, coa fronte das portas melaminado en branco sobre bastidor visto da mesma madeira e ferraxes industriais de aceiro inoxidable. Certamente sorprendente e moi ben feita. Ao ver os meus ollos interrogativos acertou a dicir, lacónico – eu mesmo fíxena, catrocentos litros, aproveita as frigorías do depósito enterrado de auga, cun intercambiador -. E díxoo sen dar opcións a abrila, ou a tocala, que é o que en realidade me tivese gustado facer. Considerando obvio que o que fai unha casa debe deseñar e facer tamén a neveira.

Reaccionou con certa perplexidade cando lle preguntei polos exquisitos mobles da casa. Todos de madeiras escuras e lustrosas, de virtuosa factura. Por suposto que tamén fora el quen os fixera, coas súas mans.

“Fixen moitos máis na miña vida”,

despachouse divertido.

Pouco a pouco empezaron a non caber demasiadas preguntas sobre a suposta auto suficiencia da casa. Parecía obvio que non fora ese o seu obxectivo primordial, nin sequera que llo tivese formulado como algo verdadeiramente importante, senón que era unha consecuencia directa do seu modo de entender o problema, da súa rotunda lóxica e personalidade. A casa fora feita, enteiramente, por el e para el. Alí e, polo tanto, para non depender practicamente de nada nin de ninguén. Durante a obra, explicoume, tan só o axudaran algúns albaneis expertos. No día a día unicamente necesitaba, acertou a comentar brevemente, que un camión cisterna lle enchese os seus depósitos de auga unha vez ao ano. Alí non chovía apenas. A auga de chuvia que recollía non era suficiente. Polo demais, abondáballe con que o muíño de vento e unhas células fotovoltaicas alimentasen as baterías que lle proporcionaban a electricidade necesaria. Distribuída mediante un pequeno ordenador que contabilizaba as distintas achegas e consumos de enerxía. O deseño construtivo da casa encargábase do resto.

Todo isto podería ter sido moi aparatoso, exemplos hai, pero a realidade é que, agás o muíño afastado uns metros da casa parecendo, como xa dixen, unha antena, ou un poste da luz, o resto dos sistemas técnicos se encontraban de tal modo integrados na totalidade que era imposible identificalos.

Ese home vivía na marabilla. Podía encerrarse naquela fermosa casa durante meses sen contar con nada nin ninguén. Rodeado de beleza e benestar. De feito comentou un tanto nostálxico:

“o que máis me gusta é o inverno, poden pasar moitos días sen ver unha alma”.

Falamos, como non, do modo no que a casa se construíra. Da composición daqueles grosos muros, da dosificación da fina revocadura exterior, da problemática das bóvedas. Da auga. E as súas explicacións foron sempre nítidas. Ao final puiden sacar a conclusión de que nesa casa, por enriba dos seus aspectos puramente técnicos, o que pretendera é conseguir pertencer ao lugar aténdose ás súas limitadas e estritas regras, xogar a ser consecuente cun medio no que non existen, polas súas características, moitas posibilidades. Estaba ideada como un perfecto tobo onde permanecer, durar. Illada e integrada. Porque en definitiva, era evidente, a casa non pretendera ser un alarde bioclimático, nin unha exhibición de tecnoloxía, nin saír publicada nas revistas (confesoume que as aborrecía), nin sequera protagonizar o seu coidado ámbito. Creo que simplemente actuou con toda honestidade e un profundo coñecemento, sustentándose, iso si, na súa dilatada formación estética. Facéndose a mellor morada nesa precisa localización. Contoume que estudou con detemento o percorrido do sol a incidencia do vento, as solucións óptimas fronte ao clima, as estacións. En suma, o xeito de non depender máis que de si mesmo. E fíxoo de modo que o conxunto construído aparecía sen tempo, inmerso milagrosa e sabiamente nese espazo natural.

Encontrei nel unha actitude moi interesante aínda que só sexa porque probablemente estea en vías de extinción. Era unha mestura de artesán, executor polifacético e artista. Ademais de sensible arquitecto e experto en tecnoloxías, tanto antigas coma actuais.

Pareceume que o que estaba a ver só podía partir dunha consciente e viva busca do anonimato, da profunda necesidade de intimidade e dun concienciudo saber acumulado durante moitos anos, sen ningunha intención de ser divulgado ou transmitido. Aínda Que certamente vaidoso sentinlle moi celoso do que alí sucedera. Do seu tesouro, do seu segredo.

Pensei entón que o mundo debe de estar cheo de personaxes como este. De casas, de edificios incribles que moi poucos coñecen. E que, por desventura, só transcienden á colectividade, a través dos escasos medios que divulgan a arquitectura, os exemplos nesgados, delimitados e repetitivos. Que non nos chegan noticias dos arquitectos anónimos. Daqueles que buscan exclusivamente o coñecemento e non tanto o recoñecemento, aínda que sexa na máis estrita soidade. Eses heroes de saber que progresan intelixentemente en lugares inhóspitos. Conscientes e sufridores das súas limitacións e que non esperan aplausos por canto fan. Orgullosos e capaces.

Efectivamente, existe unha arquitectura bioclimática interesante: a que é auto abondo por verdadeira necesidade. Baseada non tanto nos últimos avances tecnolóxicos se non en saber aplicar, e reconsiderar, as solucións que se perpetuaron en cada lugar. Que, sen ter que renunciar á coidada presenza, á beleza, se constrúe exclusivamente para satisfacer con eficacia a eventual necesidade do illamento. Sen demasiados alardes, sen mostrar excesivo esforzo. E que, grazas a ela, hai quen fai posible o sono de sentirse felizmente só. E libre.

Sergio de Miguel, arquitecto
Madrid, xaneiro 2010

veredes
veredes Administrator

Búsqueda para satisfacer el conocimiento de la actividad arquitectónica y tangentes que se generan. La idea es crear un espacio para divulgar los diversos proyectos en busca de nueva inspiración y de intercambio.

follow me

Arquivado en: faro, Sergio de Miguel

Tags: , , , , , , , ,