Do Baleiro da Arquitectura | Miquel Lacasta Codorniu

A cabaña de Martin Heidegger | sespai.com

Do Baleiro da Arquitectura

“Die Leere ist nicht nichts. Sie ist auch kein Mangel. In der plastischen Verköperung spielt die Leere in der Weise des suchendentwerfenden Stiftens von Orten.”

Martin Heidegger | Die Kunst und der Raum

“O baleiro non é nada. Tampouco é unha falta. Na materialización plástica xoga o baleiro como un acto fundante que busca forxar lugares”.1

Podería interpretarse que esta enigmática frase entresacada do texto de Heidegger representa dun xeito ou outra unha definición iniciática da esencia da arquitectura. Podería interpretarse así, que a arquitectura é dar significado a unha porción de aire encapsular entre impedimentos físicos que lle dan forma e a configuran. Máis aínda, danlle significado, materialidade, textura, cor, e sobre todo un relato, unha historia, ou mellor dito un sen fin de historias posibles.

Polo tanto o baleiro é a arquitectura. Primeiro enigma resolto. Se Heidegger afirma rotundamente que o baleiro non é nada, entón ¿que é? Pois o baleiro é arquitectura e polo tanto a arquitectura é en certo xeito o contrario que nada, o oposto á nada.

Afondemos algo máis. Habería unha lectura posible na que a arquitectura se define como unha disposición material. As cousas que o arquitecto dispón no espazo son exactamente o que a arquitectura é. Unha visión construtiva da arquitectura viría a narrar as relacións entre as calidades materiais de cada elemento construtivo, cada definición, cada proxección que a materia induce. Un espazo de madeira e pedra evoca o orgánico e vivo da madeira en relación ao mineral e pesado da pedra. Unha pedra pulida, flamexada ou a corte de serra, invoca texturas e interpretacións diferentes do espazo.

Esta sería unha interpretación superficial, non no sentido dunha interpretación insulsamente pouco profunda, senón no sentido de que aquilo que nos ofrece a superficie dun material, especificamente disposto na superficie dun espazo é o espazo mesmo, é dicir, superficie e volume son o mesmo. Unha arquitectura en 2D.

Non obstante hai outra lectura da arquitectura. A arquitectura é espazo, é aire encapsular, é baleiro. A configuración dese baleiro, unha configuración cara a fóra e un limitar cara a dentro é o que dota de calidades ao espazo arquitectónico. En todo caso o revestimento dese materializar cara a fóra irradia unhas calidades complementarias ás calidades intrínsecas do baleiro por si mesmo. As calidades primarias do baleiro virían dadas pola súa forma, a súa articulación, polas intricadas relacións entre baleiros superpostos. Todas as decisións posteriores virían a darse de forma subxugada a estas calidades primarias. Hai unha ventá aquí e alá para conseguir unha lectura determinada do baleiro. Hai un rematado específico nese plano, unha cor nese outro para conseguir un xeito de ler o baleirado. O baleiro é así metafísico, a arquitectura en esencia é metafísica, e soamente a súa necesaria configuración é capaz de cosificar2 o baleiro.

Toda a historia da arquitectura pode ser descrita así, como unha vontade de transcender a materialidade cara a un significar. Non obstante pódese sospeitar que algo moito máis complexo debe estar detrás dunha interpretación tan primaria. Quizais habería que afondar algo máis en Heidegger.

Anterior a Die Kunst und der Raum, Heidegger pronuncia en 1951 unha conferencia no Darmstädter Gespräch chamada Bauen-Wohnen-Denken (Construír-Habitar-Pensar). En 1952 esta conferencia publícase en Neue Darmstädter Verlaganstalt.

De todo o texto cabe destacar o enérxico principio onde xa de entrada, se formulan algunhas preguntas que activan auténticas cargas de profundidade:

“No que segue intentaremos pensar sobre o habitar e construír. Este pensar sobre construír non trata de encontrar ideas de construción nin de dar regras de construción. Este intento de pensamento de xeito alguna representa construír a partir da arte edilicia ou da técnica, senón que leva a construír cara a atrás, cara ao campo ao que pertence todo o que é. Preguntamos: 1.- ¿que é habitar?, 2. – ¿En que aspecto pertence construír ao habitar?3

Construír, Habitar, Pensar parecen os verbos de cabeceira dun arquitecto. Este primeiro texto introdutorio do texto do filósofo alemán xa deixa claro que en todo caso a tarefa do arquitecto non reside na aplicación dunha serie de regras de construción, máis ben a tarefa principal é a de construír cara ao campo ao que pertence todo o que é.

De forma enigmática supoñemos que Heidegger intenta dicir que o ámbito de reflexión da arquitectura é construír tomando como base todo aquilo que ten condición de realidade, de todo o que é. Construír viría a ser un xeito de cosificar, dito en termos Lukacsianos.

Máis adiante pregúntase: ¿en que aspecto pertence construír ao habitar?4

En esencia todo o texto de Heidegger bascula sobre a idea de erixir unha construción que configura un espazo-relato ao que o individuo necesariamente pertence, non hai home e ademais espazo, di. Construír e Habitar veñen a ser a mesma cousa: Pensar. Iso significa que o feito de Construír e a acción de Habitar pertencen máis ao campo da reflexión que ao campo da acción, e a arquitectura é unha materia ligada en maior medida á construción de conceptos que á construción de obxectos. Xa sabemos que esta conclusión non é de todo exacta.

“A esencia de construír é permitir habitar. Só se somos capaces de habitar podemos construir”.5

Se valoramos esta última sentenza, á parte da indisociabilidad da idea de construír á vez que a de habitar, aparece invocada en escena a figura do arquitecto, o actor ao que todo o texto Bauen-Wohnen-Denken vai dirixido. Dígoo porque de todas aquelas persoas capaces de habitar, é dicir todas, soamente moi poucas poden ter a intención de construír e esa característica soamente parece darse na profesión de arquitecto.

En Heidegger a condición necesaria dun arquitecto para poder construír, e anteriormente para poder imaxinar o construído, é poder habitar. Debe producirse unha empatía necesaria para poder imaxinar unha construción posible entre o personaxe que se outorga o poder de dar forma mediante un proceso construtivo e o obxecto resultante da súa reflexión. Noutras palabras, o arquitecto sempre proxecta para si mesmo, coma se o obxecto propio do seu traballo sempre tivese un mesmo e único destinatario.

Esta lectura sincopada dos textos de Heidegger debuxa 3 puntos cardinais sobre os que se cimentan as bases da arquitectura. En primeiro lugar a materia prima da arquitectura é o baleiro. En segundo lugar a acción prioritaria é construír/habitar ese baleiro. En terceiro lugar o suxeito principal que vai levar a cabo esta acción mediante a interacción con esta materia prima, é a arcaica figura do arquitecto.

Construír o baleiro é pois, pensar a arquitectura.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto

Barcelona, abril 2012

Notas

1 En 1968 tivo lugar un encontro entre Martin Heidegger e Eduardo Chillida no Schloss Hagenwill. Dese encontro saíu a promesa de Heidegger de escribir un texto principal: Die Kunst und der Raum. A finais de novembro de 1968 o filósofo alemán enviou a Chillida as súas reflexións acerca do enigma da arte. O ensaio de Heidegger apareceu en outono de 1969 nunha edición bibliográfica da editorial Erker Presse de Franz Larese e Jurg Janett en St. Gallen. O texto escribiuno Heidegger sobre pedra e Chillida realizo sete lithocollages para acompañar o texto. Ademais cada exemplar contiña un disco coa gravación do texto lido polo propio Heidegger. Texto en alemán e tradución en DE BARAÑANO, Kosme María, Chillida – Heidegger – Husserl. O concepto de espazo na filosofía e a plástica do século XX, Euskal Herriko Unibertsitatea, Leioa, 1990.

2 La idea de cosificación provén do concepto que acuñou Lukács en Historia e Consciencia de Clase de 1923 no cal utiliza a categoría weberiana de racionalidade, abstracción, cuantificación e a fusiona, por outro lado, coas categorías marxistas de traballo abstracto e de valor de cambio. Esta fusión de categorías acaba definindo a cosificación no sentido estrito do termo como converter en cousa algo que non o é. Máis amplamente o concepto de cosificación parte da análise marxista das raíces económicas da alienación, que se encontra nas relacións de produción propias do capitalismo. Co termo cosificación, que tamén se traduce como reificación, Lukács demostra os alcances da alienación. Esta non se restrinxe ao proceso de produción de mercadorías. A categoría lukacsiana de cosificación estende a análise da alienación e o fetichismo da mercadoría de Marx ao ámbito da subxectividade humana, das relacións sociais e da cultura.

3 Ibídem p. 135

4 Ibídem p. 141

5 Ibídem p. 157

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , ,