Do derrube da estatua | Pedro Hernández

En julio de 1957, un sismo de 7.7º Richter provocó la caída del Ángel y la destrucción de la escultura original | Fuente: fahrenheitmagazine.com
En xullo de 1957, un sismo de 7.7º Richter provocou a caída dun Anxo e a destrucción da escultura orixinal | Fonte: fahrenheitmagazine.com

“Construídelle un monumento ao monumento”,

rezaba unha das portadas da revista de crítica de arte Caín. Xusto case ao mesmo tempo que saía esta publicación, presentábase oficialmente o último traballo do artista mexicano Sebastián: o Guerreiro Chimalli, unha enorme escultura de cor vermella de 60 metros de altura, 870 toneladas de peso e 35 millóns de pesos de orzamento, situada en Chimalhuacán e que, en palabras do gobernador Eruviel Ávila,

“protexerá aos habitantes de Chimalhuacán da pobreza”.

Os monumentos, símbolos de orgullo identitario, eríxense, alzan e levantan cara ao ceo en distintas circunstancias ao longo da historia a fin de comunicar e construír ao redor deles as nocións de patria, cultura, relixión e sociedade. A súa función é a de deter o tempo, retardalo tanto como para que ninguén esqueza un feito ou acontecemento relevante para unha comunidade. A súa función é a de petrificar os discursos de poder, emitir cal altofalante unha mensaxe de glorias pasadas pero tamén a de negar outras historias, tapalas e ocultalas para permitir só unha, normalmente triunfante, destinada á exaltación duns poucos. Por iso son tan interesantes, polémicos e conflitivos. Os monumentos aplanan o espazo público e evitan a posible apropiación simbólica doutras narrativas indeseadas. Construír un monumento a favor de certos ideais significa sempre esmagar outros. Por iso, e aínda sen pretendelo, Guerreiro Chimalli é tanto un escudo fronte á pobreza como unha demostración clara e aberrante do funcionamento das políticas públicas en México, máis interesadas na construción de símbolos poderosos que nunha auténtica solución dos problemas que os desbordan.

E á vez que se presentaba a última obra de Sebastián, o seu nome aparecía tamén como parte da mostra colectiva que se desenvolve no Museo de Arte Contemporánea da UNAM: O derrube da estatua. Cara a unha crítica da arte público (1952-2014), curada por José Luis Barrios e que elabora unha relectura da colección MUAC e as súas coleccións asociadas. Barrios expón o traballo do escultor chihuahuense e doutros artistas que desenvolveron parte da súa práctica durante a segunda metade de século xx ?entre os que se inclúen nomes como David Alfaro Siqueiros, Helen Escobedo, Diego Rivera, Francis Alÿs, Damián Ortega, Teresa Margolles ou Eduardo Abaroa Hidalgo— como mostra da maneira en que o concepto de arte pública transformouse nos últimos 60 anos.

México é un dos mellores exemplos onde unha arte con vontade social foi transformado en instrumento político. A escultura, a pintura e a arquitectura, mediante o fenómeno da integración plástica, produciron espazos decorados con murais que estaban cargados de mensaxes épicas que mitifican historias e producen “espazos santificados”, separados da realidade, desde onde é posible exaltar e orientar o imaxinario nacional cara a determinados intereses. Fronte a isto, Barrios defende que

“a arte da segunda metade do século xx en México quixo subverter esta prácticas da arte que buscan instrumentalizar ás persoas, o pasado e os sucesos importantes para unha sociedade”.

As propostas artísticas da exhibición cargan contra o monumento, con intervencións e propostas que

“teñen por finalidade a interacción entre os individuos cos seus espazos e non a contemplación distante dos monumentos”.

O derrube simbólico que propoñía a mostra mexicana resoaba alén do atlántico, en Barcelona, onde se desenvolveu no MACBA, ata febreiro de 2015, a exposición Nonument. Nun contexto como o da Cataluña actual, tan necesitado, segundo os seus políticos, de novos símbolos patrios, a mostra aparece como unha crítica necesaria ás pretensións nacionalistas dos últimos anos. En que medida unha estatua constrúe identidade? De que forma é esta capaz de representar os anhelos do conxunto da comunidade?

“Os monumentos esconden certa apropiación do espazo colectivo, certo secuestro da memoria social. […] Quen sustenta un monumento? Quen o lexitima? Como emerxe? De que maneira arraiga na comunidade e no espazo público?”.

A exposición convida a arquitectos, deseñadores e artistas a reflexionar sobre como se pode incidir hoxe, desde a prácticas da arte, nos problemáticos vínculos entre acontecemento, conmemoración e cidade.

A cidade, cuestionan ambas as exposicións, é o resultado dun conxunto enmarañado de factores. O monumento organiza, reduce a continxencia urbana e nega, a longo prazo, as posibilidades de disenso. Polo menos ata que, tal e como retoma o artista catalán Domènec no MACBA, un grupo social decida atacalo e derrubalo pola forza.

A súa proposta, un pedestal baleiro, é ao mesmo tempo, imaxe dun cambio, dun fin de ciclo, pero tamén un lugar por encher, coma se un monumento caído fóra en si outro monumento, outra manifestación política, que corre o risco de acabar tan petrificada como a estatua que antes se alzaba aí.

Pedro Hernández · arquitecto
Cidade de México. setembro 2015

Arquivado en: artigos, Pedro Hérnandez Martínez

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

  • La gente a destruir el patrimonio de arquitectura
    Somos una empresa de Ingeniería, Arquitectura y Consultoría experta en el sector Industrial que acompaña a sus clientes en sus inversiones tanto a nivel nacional como internacional, con una experiencia de más de 20 años y 300 proyectos firmados, en el que trabajamos en todos los sectores desde Agroalimentación, Farmacia, Químico, Logístico y Distribución, Edificación-Urbanismo, Terciario y Medioambiente.