De novo a crítica | Óscar Tenreiro Degwitz

5.0
01

Outras veces escribín sobre a miña primeira impresión da arquitectura gótica, en Chartres, durante unha viaxe xuvenil. Unha tarde de verán entrei á catedral polo seu portal principal. Vivir o inmenso espazo bañado pola luz do poñente filtrada polos vitrales da fachada, a esa hora brillando en todo o seu esplendor, foi para min un deses momentos conmovedores, excepcionais, que a gran arquitectura pode proporcionar. oíra falar moito como estudante da arquitectura gótica e por suposto tiña unha imaxe dela. Pensaba pois que a coñecía”. E esa tarde me dí conta de que ese coñecer faba sido un exercicio libresco, só un pálido reflexo da realidade. É o que hoxe, medio século despois, chamo a visión académica da arquitectura, a que só anuncia sen comprender do todo ao suxeito do que se ocupa.

La Tourette | Fotografía: Óscar Tenreiro Degwitz

Outra experiencia análoga, sobre a cal tamén falei, tívena na Tourette uns anos despois cando vivía en Francia en tempos de post-grado. Alí esperábame unha lección fundamental sobre a relación entre paisaxe e volume construído, proporción, uso dos materiais, control da luz natural, as claves do uso da cor e a que me pareceu sempre virtude singular da arquitectura de Lle Corbusier: austeridad e distancia de todo refinamiento no subsidiario, o superpuesto, o que se agrega. Do ornamental podería dicirse si non fose polo difícil que resulta definir a ornamentación.

Xa estar en Ronchamp, onde experimentei o que o seu autor nun arranque poético chamou “espazo indicible” fora unha iniciación nun modo de ver a arquitectura que foi para a miña vida posterior unha referencia constante.

¿Podían ser substituídas estas experiencias pola fotografía e a representación bidimensional? ¿Ou por calquera outro tipo de representación por avanzada que fose? Claro que non. O que aprendín alí xa o sabía no sentido platónico, no que todas as persoas saben, desde o inconsciente. E as miñas experiencias caraqueñas íanmo mostrando: nada pode substituír o percorrido da arquitectura, o vivila. Todo o demais, como menciono na nota de hoxe, é antesala, prólogo, preliminares.

Así como hai persoas fotoxénicas ou non, hai tamén arquitecturas. Isto ilústrano ben dous mestres latinoamericanos: Oscar Niemeyer e Carlos Raúl Villanueva. Moitos dos edificios máis significativos de Niemeyer aspiran á pureza formal, mentres que esa non parece ter sido nunca unha preocupación esencial para Villanueva, salvo no Pavillón de Venezuela na Feira de Montreal de 1967. Nese último caso Villanueva entende o papel icónico que se aspira teñan estes edificios feirais, efémeros, destinados a chamar a atención. Decide entón “falar” mediante a abstracción volumétrica, un recurso, que non se encontra en ningunha das súas demais obras, que desdeñan a concepción da arquitectura como obxecto. Niemeyer non obstante, particularmente en e despois de Brasilia sempre buscou que os seus edificios se lesen como formas puras. Ata no caso dun teatro, como no teatro de Brasilia, edificacións nas que a complexidade das relacións entre os seus compoñentes xunto á diversidade de esixencias de uso fan difícil a adopción dun envoltorio unitario, fíxoo. E é ese, por certo, un dos seus peores edificios.

Eses atributos en cada caso poden levarnos a dicir que o universo arquitectónico de Niemeyer é captado de modo máis inmediato, máis decisivo, pola fotografía. Talvez mesmo por unha soa. Mentres que se queda curta, require doutras, de comentarios, dalgunha información escrita adicional, para portar a mensaxe dos edificios de Villanueva. Por iso uso o símil da fotogenia: unha cara bonita vista dende moitos ángulos versus unha cara interesante favorecida só nalgúns. Ambas as dúas sen dúbida esixen coñecelas, pero hai unha que esperta un atractivo máis inmediato. En ambos os dous casos a vivencia das súas arquitecturas é imprescindible, como xa dixemos, pero o “gancho” da imaxe fotográfica é moito máis efectivo, máis definitivo, nun deles.

En Venezuela nos anos cincuenta o gran fotógrafo de arquitectura, en branco e negro con extraordinarios brancos nas superficies e ceos case negros, características que esixían e resaltaban especialmente o valor volumétrico do edificio, era Paolo Gasparini. Moi solicitado polos poucos arquitectos que actuaban aquí para entón e que publicaban as súas obras na moi ben recordada revista Integral de impecable calidade, que nos conectaba de modo moi eficiente co mundo exterior. En certo modo o coñecemento que se tivo do que aquí se facía apoiouse no papel instrumental da destreza deste fotógrafo.

E é que a fotografía de arquitectura, de ser un campo que exploraban de modo concienciudo e comprometido os fotógrafos dese entón, se veu convertendo nunha especialidade case de corte excluínte; apoiándose moito do auxe dos medios editoriais. Non pode estrañar entón que nos países onde máis se publica xurdisen os mellores fotógrafos. E á inversa, que os mellores fotógrafos sexan os que axudan a fomentar os altos niveis de calidade das revistas e libros deses países. Un escenario que foi característico dos países centrais porque funciona en forma circular: un factor conduce ao outro e viceversa, razón fundamental para que nel a participación das periferias, de nós, sexa só tanxencial.

Malia as iniciativas que xurdiron para remediar esta situación, as arquitecturas de fóra do mundo rico apenas participan do mundo da mercadotecnia arquitectónica, e se o fan deben xogar coas regras que alí prevalecen. Unha condición que afecta particularmente á crítica e os críticos: se non xorden os instrumentos que susciten o interese, tampouco haberá “desenvolvemento” no sentido que menciono na nota. Dito noutras palabras, non haberá desexo de coñecer mellor unha arquitectura, de percorrela, de entendela mellor, se non apareceron os instrumentos que chamen a atención cara a ela. A crítica entón restrinxirase ao que coñece de preto e só se ocupará marxinalmente do distante.

¿E que acontece cos críticos de aquí? Algo que pode explicarse de modo simple: son parte dunha situación xeral de estancamento que se fixo particularmente aguda entre nós e comezou a superarse no resto de América Latina. Aquí publícase mal e de modo esporádico; os intereses comerciais máis á man non dan o soporte necesario para soster a selectividade (calidade) no que se publica; o sector público mírase o embigo revolucionario e abóndalle con ver a arquitectura con lente ideolóxico; e a arquitectura institucional pública está en mans demasiado limitadas pola estreiteza política e intelectual. O pouco que hai, e o hai valioso, resígnase a un vivir académico xa de por si moi diminuído.

As cousas serán mellores, iso esperamos.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.

Venezuela, Mayo 2013,

Entre lo Cierto y lo Verdadero

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: artigos, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,