Do complexo. Ambigüedade, Diferenza, Tempo | Miquel Lacasta

5 (100%) 1 vote

Complexidade dun sistema (S), a súa diversidade de elementos (e1, e2, e3, en,) as diferentes intensidades das interaccións (i1,i 2,i 3,i n) entre ellos, con el sistema y con elementos y sistemas externos (S1, S2, S3, Sn) | redcientifica.com

Do complexo. Ambigüedade, Diferenza, Tempo.

Falar do complexo é inabarcable. Viría ser como rastrexar o mítico mapa cartográfico a escala 1:1 ao que Borges facía referencia no conto Do Rigor da Ciencia.1 A tarefa, requiriría unha descrición tan precisa, que o obxecto descrito e a descrición mesma coincidirían. Con todo si que se pode intentar polo menos, falar de pautas de comportamento da complexidade, descifrar aspectos comúns a unha forma de operar que podemos rastrexar hoxe día en case todos os avatares da vida. E por suposto tamén na arquitectura.

Ese é o espírito do texto que segue, determinar os aspectos que xorden ou mutan de natureza na sociedade e conducen á práctica arquitectónica cara a lóxicas novas.

A ambigüedade.

Mentres a primeira modernidade ía en busca dunha realidade uniforme, monolítica e lineal, a modernidade complexaábrese a unha lectura fragmentada, aberta e non lineal da realidade.

Asúmese como propio da realidade o feito de que poida ter diferentes interpretacións e que estas convivan á vez, incluso provindo do mesmo suxeito que as emite.

Non é que todo sexa mentira, senón máis ben que todo é multi-verdadeiro e por tanto máis próximo ao ambiguo que ao concreto. Tamén é indicativo que hoxe día, a construción dun espazo narrativo na arquitectura, sexa tan importante como a construción do espazo físico propiamente arquitectónico. E non é menos rechamante que a aparición do narrador, en teoría o propio arquitecto, asociado á propia construción do espazo narrativo, recoloca unha voz individualizada no centro do debate.

Esta transformación das interpretacións sobre o real parece lóxica se entendemos que mentres na primeira modernidade toda idea estaba ao servizo da sociedade en abstracto e moldeábase cada concepto para que entrase nun gran relato unidireccional, na modernidade complexa, cada idea ten dereito á súa existencia de forma xenuína xa que constitúe un elo na construción da individualidade do suxeito, da súa identidade, da súa unicidade.

A realidade xa non se constrúe como un gran relato común, senón como a adición de miles de relatos, que de maneira, ás veces contraditoria, explican ou tratan de explicar cada un deles, o todo.

A verdade ligada ao xuízo moral da modernidade, transfórmase en algo instrumental a disposición do suxeito. A verdade xa non é un fin, é un medio. Úsase a verdade, se modela, se deforma, a condición de que sirva para a construción do relato individual en relación directa co todo. Isto é o que lexitima as ideas, a súa achega na construción do relato individual sobre o todo.

Esta instrumentalización da verdade leva a perda de autonomía da institución arte3 en termos de Peter Bürger. Esta é, en todo caso, a transformación máis importante que ocorre no seo da primeira modernidade no seu tránsito cara á modernidade complexa.

A arte, e á zaga, a arquitectura, ponse ao servizo dos individuos ou grupo de individuos, convértese nun medio que serve á construción da identidade individual ou micro colectiva e por defecto serve tamén á construción dunha multi-identidade común, baseada na globalización de comportamentos (que non de relatos ou identidades).

A arte faise utilitario,4 ponse ao servizo de, e por tanto a súa crítica e o seu ámbito de reflexión vólvese social. A arte, ao mutar no que podería chamarse sociología proyectiva, transfórmase en reflexión política, abandonando a estética.5 De maneira moi resumida, pode dicirse que morre a estética a mans dos media, o soporte por excelencia da reflexión social.

A diferenza.

Contrariamente á modernidade, o proxecto que xorde a partir dos anos 60 salienta a noción de diferenza, unha vez desatado o individuo do corpiño ideolóxico monolítico. A valorización do discurso do outro6 resitúa o compromiso ideolóxico no fragmento, xurdindo unha corrente de pensamento que lexitima as minorías políticas, as minorías raciais, as minorías sexuais, as minorías lingüísticas e as minorías sociais. Asúmese que a parte non pode someterse ao todo, e o que antes era obxecto de marxinación, en tanto que discurso desviado sobre a ideoloxía oficial, agora é materia prima para a construción da identidade.

A diferenza non é en todo caso unha forza que centrífuga a sociedade, nin a disemina, todo o contrario, a diferenza require dunha re-interpretación da xerarquía porque a diferenza en se mesma segue constituíndo unha parte fundamental de sistema, ou como di Frederic Jameson, un sistema que constitutivamente produce diferenzas, segue sendo un sistema.7

Podería dicirse que a aparición da diferenza como valor, como distinción, fai a sociedade máis xusta. Cada “ente diferente” dentro da sociedade ten o dereito para atesourar un capital cultural propio e a cultivar as expresións estéticas que crea conveniente. Cada discurso adáptase á minoría á que serve e constrúe os acenos de identidade que diferencian e distinguen unha minoría doutra. En arquitectura a recuperación que fai Venturi do kitsch norteamericano de clase media non é inocente. Venturi constrúe un discurso á medida dun sector da poboación que nunca se identificou cunha expresión cultural tan elitista como a arquitectura, de non ser que nun momento dado, alguén soubo poñer en valor o shopping center, a hamburguesería e a redundancia entre o signo e o seu significado.

Esta convivencia entre diferenzas lexitimadas e expresións culturais propias atomiza “o gusto”. Xa non hai un lugar compartido por todos onde facilmente accédese ao valor de certa expresión cultural. Este lugar como imaxinario colectivo, rebenta en mil pedazos, tantos como grupos minoritarios con voz propia, e empeza a diseminar unha cantidade inxente de símbolos e imaxes culturais cada vez máis expresivas e espectaculares, aínda que, destinadas a un consumo cada vez máis rápido e por tanto provistas dun contido cada vez máis débil e digerible en pouco tempo.

O medio televisivo primeiro e as redes de comunicación instantánea despois, o computador persoal e o móbil como soporte e internet como vehículo de distribución instantáneo, van favorecer a convivencia entre infinitas expresións culturais da diferenza en todos os campos do coñecemento, pero sobre todo naqueles que permiten un consumo fácil e rápido. As primeiras distincións entre a cultura da elite e a cultura popular van quedar literalmente varridas do mapa para converterse nun engrudo onde cada un pode atopar o seu nicho cultural.

Navegar por tal cantidade de reclamos non é fácil. Aquí a complexidade virá definida pola capacidade de estruturar un criterio de xeometría variable entre infinitas opcións a escoller, e desenvolver un relato coherente que tanto pode ir dun discurso moi sinxelo e plano destinado a un consumo máis masivo, ata a sofisticación máis perversa dunha expresión cultural destinada a escasísimos individuos o suficientemente cultivados e adestrados para ser capaces de degustar unha exquisitez.

Antes, o camiño para a excelencia estaba perfectamente delimitado e pre-programado, era simple e aínda que non estaba exento de esforzo, tíñase sempre a seguridade que era o correcto.

A modernidade complexa contrariamente é un exercicio constante de orientación entre infinitos camiños culturais, é máis, a posible contradición está totalmente asumida de maneira que se pode construír un relato desde diferentes adscricións minoritarias de tal forma que a recombinación de expresións culturais de orixes diversas, pode acabar creando unha expresión xenuinamente nova.

Unha imaxe máis propia dun “trencadis” cultural, que dunha tradición academicista, unha realidade máis próxima á mestizaxe, a mestura e o copy and paste, que da pureza, a integridade e o predeterminado.

O tempo.

O vector tempo é o dinamizador dunha realidade anquilosada e culturalmente hermética herdada da modernidade. O que veu a chamarse a postmodernidad, nos seus primeiros anos de estupefacción, fai un salto cualitativo ao facer compatible o pasado e todas as expresións culturais propias da tradición, co presente. Esta recombinación, esta convivencia ente pasado e presente, non deixa de ser un basto intento de “dar para comer” ás clases populares. Por unha banda asúmese a lexitimidade das clases medias para a construción dun relato propio, como vimos antes. Doutra banda asúmese tamén que o nivel cultural destas clases medias non é o suficientemente sofisticado como para dixerir un relato demasiado complexo, intrincado e conceptualmente avanzado, polo que o futuro queda descartado como espazo temporal desde o que modelar o discurso.

O pasado abocado sobre o presente deberá ser o tempo sobre o que engadir algún valor ao relato. De feito as elites sempre remiten ao pasado por que en realidade o pasado perténcelles. Elas construíron o mundo tal como coñecémolo. A primeira estratexia postmoderna é pois revalorizar o pasado sinxelamente apropiándollo. Baixo a escusa de que se pon en valor unha memoria colectiva, de súpeto pasado e presente constitúen os límites do espazo temporal sobre o que construír as imaxes culturais das clases medias. Desta maneira conséguese materializar a narrativa dos recordos. A memoria colectiva dá estabilidade aos individuos, arráigaos.

Esta concepción do pasado, aínda parecendo nostálxica ou melancólica, non o é do todo. Os activistas do pasado, reclaman que o eclecticismo do movemento postmoderno é dunha racionalidade que o distingue e afástao do tradicionalismo, o pasado, cuxa presenza reclamamos, non é unha idade de ouro a ser recuperada. Non é a Grecia como infancia do mundo, da cal falaba Marx, atribuíndolle universalidade, permanencia e ejemplaridad en certos aspectos da tradición europea. A presenza do pasado que pode contribuír a facernos fillos do noso tempo é, no noso campo, o pasado do mundo. É o sistema global de experiencias conectadas e conectables pola sociedade.8

En todo caso o pasado queda así lexitimado para ser libre e eclécticamente disposto para o seu consumo no presente. A arquitectura chamada postmoderna, en realidade lexitima o pasado soamente como produto de consumo no presente, de maneira que paradoxalmente, canto máis pasado, máis presente.

Da man do desenvolvemento tecnolóxico, especialmente da socialización do computador de sobremesa primeiro e das tecnoloxías da información e do coñecemento despois, a sociedade vai sufrir unhas convulsións que van poñer aos individuos no disparadero dun tempo futuro.

Lonxe de toda emancipación, a tecnoloxía aos poucos irá “esclavizando” aos individuos nunha concepción de futuro destinada a ser consumida. Prodúcese unha transición interesante entre un primeiro momento da modernidade complexa onde se busca lexitimar o pasado mediante o movemento postmoderno, e unha socialización tecnolóxica a principios dos anos 90 que lexitimará o futuro baixo o slogan

“o futuro xa está aquí”

de tantos anuncios publicitarios que venden tecnoloxía.

Un auténtico imaxinario colectivo vai construír a gran velocidade, de feito a idea de velocidade en se mesma virá ser unha das protagonistas do espazo común social. Tecnoloxicamente sometidos, toda a nosa vida vira ao redor do último “update”, da velocidade de conexión, de ter cobertura, de adquirir a última novidade en hardware e ser os primeiros en facer o que antes era imposible, como chamar por teléfono sen cables, navegar por internet desde o móbil, facer unha partida on-line, etc.

A literatura sobre os cambios que a sociedade experimentou nestes últimos 30 anos debido ao salto tecnolóxico, é infinita.9 Con todo resumindo moito as consecuencias que tivo na sociedade ese

“vivir ancorados no futuro”,

cabe dicir que precisamente ese tempo futuro está totalmente lexitimado entre os individuos, é dicir, a idea de futuro é obxecto de interese, cando non de adoración.

Por tanto o colapso do futuro sobre un presente hipertrofiado non virá da man dunha expectativa intelectualizada, nin dunha proposta estética prefigurada, virá da accesibilidade tecnolóxica, constituída por auténticos revulsivos sociais en forma de aparello capaz de satisfacer todas as opcións de relación social, xa sexan estas de base profesional, afectiva ou familiar. Esta socialización da tecnoloxía vai transformar non soamente os modelos de proxección cara ao que antes adoitabamos chamar futuro, senón que simplemente transforma o futuro nunha inmediatez. E nesa mesma estratexia, o futuro precipitado sobre un presente literalmente anabolizado, terá a forma de Smartphone de redes sociais e de novidade tecnolóxica continuada.

Na modernidade complexa o vector tempo defínese por un presente “inchado”, inchado de pasado e inchado de futuro. A complexidade da nosa época reside entre outras cousas en que o presente debe incorporar o pasado tal como viamos no movemento postmoderno e debe ser capaz de incorporar o futuro, da man da hipermodernidade.10

Paradoxalmente ambas as consideracións sobre o pasado e o futuro fan do presente unha especie de tempo reforzado. O alude de acontecementos ao que estamos sometidos diariamente, algúns provenientes do pasado e outros provenientes do futuro, acaban convertendo a nosa vida nunha especie de presente continuo enormemente denso. Non hai tempo para pensar no mañá porque xa estamos instalados nel, non hai tempo que perder co pasado porque este, xa vive connosco.

No tempo condensado da contemporaneidad non existe outra opción que o de tentar xestionar a complexidade, ou devandito doutro xeito a complexidade xorde cando “todo”, calquera cousa, potencialmente pode ocorrer ao mesmo tempo.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, xullo 2012

Notas:

1 BORGES, Jorge Luís, El Hacedor, Debolsillo, Barcelona 2012. O texto de Borges é tan delicioso que non podo deixar de escribilo aquí:

“Naquel Imperio, a arte da Cartografía logrou tal Perfección que o Mapa dunha soa Provincia ocupaba toda unha Cidade, e o Mapa do Imperio, toda unha Provincia. Co tempo, estes Mapas Desmesurados non satisfixeron e os Colexios de Cartógrafos levantaron un Mapa do Imperio, que tiña o Tamaño do Imperio e coincidía puntualmente con el. Menos Adictas ao Estudo da Cartografía, as Xeracións Seguintes entenderon que ese dilatado Mapa era Inútil e non sen Impiedad entregárono ás Inclemencias do Sol e os Invernos. Nos Desertos do Oeste perduran esnaquizadas Ruínas do Mapa, habitadas por Animais e por Esmoleiros; en todo o País non hai outra reliquia das Disciplinas Xeográficas”.

3 É especialmente interesante BÜRGER, Peter, Teoría de la Vangarda, Península, Madrid, 1987. Nel, Peter Bürger establece unha distinción entre modernidade e vangarda. Mentres a vangarda caracterízase cando a crítica non se estende a outras correntes estéticas pero supérase a institución arte, é dicir a vangarda non impugna unha expresión artística precedente pero ataca o status da arte na sociedade burguesa, a modernidade provoca unha crítica estética e consolida a autonomía da institución arte. Mentres a vangarda pretende cambiar a posición da arte dentro das relacións de produción, a modernidade pretende tan só cambiar as súas formas. Neste sentido quizais sería máis adecuado falar de “vangarda complexa”, que de modernidade complexa.

Neste sentido á modernidade complexa pódeselle atribuír como apuntabamos un comportamento de vangarda, segundo Peter Bürger:

“os movementos europeos de vangarda pódense definir como un ataque ao status da arte na sociedade burguesa. Non impugnan unha expresión artística precedente ?un estilo-, senón a institución arte na súa separación da praxe vital dos homes. Cando os vangardistas expoñen a esixencia de que a arte volva ser práctico, non queren dicir que o contido das obras sexa socialmente significativo. A esixencia non se refire ao contido das obras; vai dirixida contra o funcionamento da arte na sociedade, que decide tanto sobre o efecto da obra como sobre o seu particular contido”.

Op. Cit. BÜRGER p. 103.

5 Se a arte perde a súa autonomía, é dicir o feito de que “a arte non sirva para nada”, e por tanto non poida facerse a arte pola arte, o seu ámbito de reflexión, de conceptualización, desaparece baixo o xugo daquel ámbito ao que serve. A estética é indisociable á autonomía da arte e da institución arte.

6 Así é como sintéticamente valora Craig Owens o ascenso dos relatos das minorías, especialmente as reivindicacións feministas na súa contribución. OWENS, Craig, “The discourse of the others: feminists and postmodernism”, The Anti-Aesthetic: essays on postmodern culture, Bay Press, Seattle, 1983, p. 62.

7 JAMESON, Frederic, “Marxism and Postmodernism”, New Left Review, núm. 176, xullo-agosto 1989, p. 34.

8 PORTOGHESI, Paolo, After modern architecture, Rizzoli, Nueva York, 1982, p. 26.

Non quero deixar de mencionar aquí tres libros de referencia sobre o tema, o primeiro curiosamente é unha novela que se converteu en obra de culto para entender a cultura tecnolóxica que se aveciñaba, DERY Mark, Escape Velocity: Cyberculture at the End of the Century, Grove Press, Nova York, 1997, o segundo é do sociólogo Manuel Castells, voz indiscutible sobre os cambios que a era da información están a provocar na economía, a sociedade e a cultura en CASTELLS, Manuel, La Era de la Información Vol.3, Fin de Milenio, Alianza Editorial, Barcelona, 1997 e o terceiro é o compendio de editoriais da revista en.rede.ando publicados entre 1996 e 1997 polo xornalista científico Luís Ángel Fernández Hermana, en FERNÁNDEZ HERMANA, Luís Ángel, En.red.ando, Ediciones B, Barcelona, 1998.

10 O termo é do sociólogo francés Gilles Lypovetsky. O seu pensamento, especialmente agudo para tratar o paso da modernidade á postmodernidad, e da postmodernidad á hipermodernidad poden atoparse en LIPOVETSKY, Gilles, La Era del Vacío, Anagrama, Barcelona, 2003 y LIPOVETSKY, Gilles, Los Tiempos Hipermodernos, Anagrama, Barcelona, 2006.

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: artigos, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,