Da segregación | Pedro Hernández

40 Riverside Boulevard deseñado por Goldstein Hill & West Architects | Fonte: inhabitat.com

Fai uns días o blog de arquitectura Inhabitat apuntaba –máis ben cuestionaba– a existencia dun edificio en Nova York que dispoñía de dúas entradas: un acceso “para pobres” situado na parte lateral e outro, situado na fachada principal, por onde poidan acceder as persoas máis podentes. O texto apunta que, aínda que “a segregación racial foi abolida nos EE.UU. en 1964”, a recente decisión do Departamento de Preservación e Desenvolvemento de Nova York de aprobar un edificio con portas separadas en función do estrato económico ao que pertenzan mantiña, “por razóns obvias”, á cidade dividida.

Aínda que é certo que nos atopamos ante unha clara mostra de arquitectura pouco democrática, creo, con todo, que as críticas cara a esa arquitectura non poden deixarse levar por un simple “razóns obvias”. A arquitectura é, en si, unha manifestación das condutas sociais. Si a construción presenta dúas portas é porque se executa dentro de sistema social valora/permite ese tipo de actuacións non vaiamos dicir por iso que sexan boas. A relación entre as formas sociais e as formas arquitectónicas está íntimamente ligada, ata o punto que non se pode ver con claridade si son os cambios na arquitectura materiais, técnicas, etc. os que xeran cambios sociais, ou si son estes últimos os que demandan unha nova arquitectura. O que si é certo que novas formas sociais ou arquitectónicas propician novas prácticas espaciais. Apuntar simplemente que nos atopamos ante un novo caso de discriminación social sexa racial ou económica sen entendelo dentro dun contexto máis amplo é atender moi pouco a certas realidades que tamén están presentes no noso día a día, pero en cuxo orixe contén decisións próximas ás aquí apuntadas.

Si bien es cierto que nos encontramos ante una clara muestra de arquitectura poco democrática, creo, sin embargo, que las críticas hacia esa arquitectura no pueden dejarse llevar por un simple “razones obvias”. La arquitectura es, en sí, una manifestación de las conductas sociales. Si la construcción presenta dos puertas es porque se ejecuta dentro de sistema social valora/permite ese tipo de actuaciones –no vayamos a decir por ello que sean buenas. La relación entre las formas sociales y las formas arquitectónicas está íntimamente ligada, hasta el punto que no se puede ver con claridad si son los cambios en la arquitectura –materiales, técnicas, etc.– los que generan cambios sociales, o si son estos últimos los que demandan una nueva arquitectura. Lo que sí es cierto que nuevas formas –sociales o arquitectónicas– propician nuevas prácticas espaciales. Apuntar simplemente que nos encontramos ante un nuevo caso de discriminación social –sea racial o económica– sin entenderlo dentro de un contexto más amplio es atender muy poco a ciertas realidades que también están presentes en nuestro día a día, pero en cuyo origen contiene decisiones cercanas a las aquí apuntadas.

Casa Beaufort en Chelsea de John Thorpe, 1597

Por exemplo, no seu celebre texto Figuras, puertas e corredores, Robin Evans explica, entre outras cousas, a orixe e evolución do corredor. A primeira vista o corredor, o corredor ou distribuidor –tal e como o entendemos agora– asumímolo como unha parte obvia de moitas casas. Pese a iso, Evans apunta que a primeira vez que aparece é en Inglaterra na Casa Beaufort, Chelsea, deseñada por John Thorpe ao redor de 1597. Antes que iso as distintas salas dunha casa conectábanse unha con outra a través de portas. Co ascenso da burguesía requiríanse novas condicións espaciais. Xa non era menester que o servizo ocupase e atravesase os espazos privados dos donos. O corredor evitaba calquera tipo de invasión indeseable:

“O corredor era para os sirvientes: para mantelos fose do camiño dos outros e, máis importante aínda, para mantelos fose do camiño das damas e cabaleiros”.

A introdución do corredor á arquitectura doméstica inscribiu primeiro unha profunda división entre as clases sociais altas e baixas mantendo acceso consecutivo directo para o círculo familiar privilexiado mentres os sirvientes eran consignados a un territorio contiguo limitado, pero nunca dentro da propia casa; sempre a man pero nunca presente a menos que llos requira”.

Pese a que fai varios séculos daquilo, a segregación social debido ao estatus económico da persoa segue vigente. Pensemos en moitas das casas que existen nas nosas cidades. Son varias delas as que presentan un espazo de dormitorio destinado ao servizo. O traballo Habitacións de servizo da artista Daniela Ortiz é unha mostra diso. Ortiz recolleu e rexistrado diversos exemplos arquitectónicos –de distintas décadas– da cidade de Lima, evidenciando que a sociedade non cambiou tanto malia os anos. Si máis aló da dimensión, observamos ademais a distribución que presenta a casa, poderemos ver que se evita calquera posibilidade de encontro e choque entre as áreas de servizo –cociña, zonas de lavado, etc.– e o resto, confeccionando un espazo domestico segregado para habitantes e servizo. Así, nada novo atopámonos en apúntelos de Inhabitat.

Si, a arquitectura pode ser lida como un medio de control dos corpos –véxase no link de máis arriba o texto completo de Evans– na medida que intenta sempre evitar fricciones indeseadas ?aquilo non previsto na planeación. É dicir, a arquitectura leva anos ordenanando os corpos, xa sexa con límites, fronteiras, entradas, corredores ou habitacións de servizo.

A casa funcional para unha vida sen friccións de Alexander Klein, 1928

Pedro Hernández · arquitecto
ciudad de méxico. decembro 2014

Soy arquitecto por la Universidad de Alicante, pero mi interés sobre esta disciplina se encuentra alejado de su papel tradicional de diseño de espacios. Más bien, me interesa entender cómo las representaciones de la arquitectura, el paisaje, el diseño o el territorio construyen y materializan determinados discursos ideológicos, imponiendo posturas, subjetividades y formas de acción sobre los cuerpos que la habitan.

En mi trabajo edito estos discursos –sus imágenes, sus historias o sus restos materiales– y reelaboro comentarios críticos que ponen en evidencia sus controversias y contradicciones, formalizándolos en diversos formatos como textos, fotografías, vídeos, objetos o instalaciones, muchas veces entrecruzados entre sí.

He publicado artículos y ensayos en diversos medios de Estados Unidos, Italia, Croacia, España, Chile y México. Desde enero de 2013-2018 residí en la Ciudad de México donde trabajaba como coordinador de contenidos en Arquine. Actualmente resido en Madrid.

follow me

Arquivado en: faro, Pedro Hérnandez Martínez

Tags: , , , , , , , , , , ,