Da distancia (xusta) | Pedro Hernández

1 Kilómetro | laperiferiadomestica.tumblr.com

Nunha recente conversación con Xxxxxxx Xxxxxx en SOMA, ela pediume que explicase, en síntese, que facía á hora de enfrontarme á realización dun proxecto (artístico) coma se o dixese a un taxista, co obxecto de situarme nun exercicio de poder comunicar(me) en pouco tempo a alguén que non me coñecía de nada. Se ben titubeei na miña resposta e foi algo arrevesada poderíase resumir en:

“É un arquitecto, que non constrúe, nin lle interesa, que ademais escribe (e fai fotos) pero que non se considera escritor (nin fotógrafo).”

A resposta contén varias negacións que non vou desenvolver moito máis. Seguido diso conteille o meu traballo, o primeiro que fixen onde me distanciei da práctica da arquitectura que tivera ata entón. En concreto ensineille unhas contas fotografías que forman parte da serie 1Kilómetro.. Faleille da importancia que supuxo para o meu aquel exercicio, non só porque traía consigo ese primeiro momento de negación (de construír) senón que tamén encerraba unha imposibilidade que, como arquitecto, tiña para poder actuar aí, dando lugar ao que xa mencionei: unha toma de distancia.

Distancia respecto a varias cousas: á arquitectura -tanto material coma profesional- á paisaxe, ás leis, etc. Non é casual que, na miña toma de distancia, elixise a fotografía -documental- e o texto como principais ferramentas. Unha, permitíame volver mirar, a través da interposición dun filtro (a cámara) que servía ademais para enmarcar que estaba a ver. Pola contra, o texto axudábame a pensar, a verbalizar. É dicir, axudábame a darlle unha linguaxe, a poñerlle nome co obxecto de producir unha proposta que “non se reducise á análise crítica dunha realidade local, senón que establece unha categorización das accións posibles, orientada á fabricación dun instrumental que se quere disciplinar hábil para interpretar e operar en contextos fráxiles como ese”. Isto é, foi un exercicio que non se limitaba a documentar senón a establecer unha teoría en se mesma. Dúas accións: mirar-pensar, que me abriu moitas das inquietudes que estou a realizar agora: a investigación, a escritura, etc.

1 Kilómetro | laperiferiadomestica.tumblr.com

É evidente que este achegamento supuxo unha conexión co mundo da academia, cos seus proles e as súas contras, que levo a un cuestionamento por parte de Xxxxxxx Xxxxxx. Ela, máis ilustrada no campo da arte, poñía abertamente en dúbida que a academia sexa unha vía de facer “público” un proxecto, de comunicalo. De feito, e volvendo a 1Kilómetro, preguntaba e insistía por que eu decidira manter a distancia tal que non chegase a entaboar contacto, por exemplo, cos veciños das vivendas (cousa que, ben mirado, paréceme discutible, pero entrarei niso máis adiante), ao que engadiu que era “moi de arquitecto iso de non falar coa xente”.

Non vou entrar a valorar a imaxe que ten da miña profesión que, como todo tópico, garda algo de verdade (gañada a pulso), pero que, como todo tópico, é de visión reducida. Se a isto lle sumamos o seu cuestionamento da academia -onde parecía inscribirme- pola súa falta de acción, temos que o problema se reducía ao tema da distancia. Para ela, como arquitecto ou como fose o que estivese a facer (escribir, fotografar, etc), eu estaba demasiado lonxe.

1 Kilómetro | laperiferiadomestica.tumblr.com

É curioso como, tras a conversación ou pola conversación, me fun encontrando con varios textos que falan desta noción de distanciamento. Copio a continuación algúns fragmentos, non directamente enlazados de todo entre si ou con quéroo dicir, pero interesantes para apoiarme:

“Cando os alemáns xa perdera a guerra e os campos de concentración foran liberados, os Aliados fotografaron e filmaron os campos cos sobrevivientes e as pegadas que indicaban a morte de millóns de persoas. As imaxes máis impactantes foron as das pilas de zapatos, os anteollos, as próteses dentais e as montañas de pelo. Quizais deban existir imaxes á distancia, para que o inimaxinable pode ser comprendido. (Harun Farocki, Desconfiar das imaxes)

A distancia equivale a separación, a establecer un baleiro que impida o contacto, a implicación e o compromiso. (…) El afastamento minimiza as opcións de configuración (encadre, punto de vista, etc.) ao desvalorizar o eventual repertorio de decisións adoptado polo operador; e, por outra parte, o afastamento asegura unha imaxe máis plana na que o fotógrafo non se sente obrigado a destacar nada. Na realización do documento auténtico, como facer unha fotocopia, sería absurdo pretender resaltar un fragmento sobre outro. (Joan Fontcuberta, La cámara de Pandora)

En toda paixón teórica hai algo de estrañamento e estrañeza: ver algo como antes non se vira. É un asunto de tomar distancia, de apreciar o distante aínda a custa do próximo (…) os que pretenden facer teorías sobre o que teñen a man, non fan máis que subtraer ao seu obxecto da familiaridade cotiá, empurrándoo a unha distancia onde aparece tan estraño como as estrelas”. (Alejandro Hernández Gálvez, Antucas, sombreiros, sombras)

Os tres textos, cada un ao seu xeito, falan de tomar distancia xusta dende a que ver as cousas. Nin moi preto, “para que o inimaxinable poida ser comprendido” nin moi lonxe, onde as cousas se perdan entre o ruído. Abrazan a idea que para pensar, un debe afastarse sabendo que pode perderse na teoría, na pura visión ou na mera documentación.

1 Kilómetro | laperiferiadomestica.tumblr.com

Tomar distancia, naquel entón, foi entón o meu exercicio necesario. Ver as cousas dende un fóra (do espazo e o tempo) dende o que como arquitecto estaba “obrigado” a situarme. Reneguei, afastándome, da arquitectura; no proceso encontrei máis cómodo -¿demasiado quizais?- É esa comodidade -ese afastamento- ¿algo que permita actuar ou é só un xeito de manterse na marxe, na periferia do conflito? Está a miña distancia demasiado preto da teoría?, ¿pode ser a teoría unha práctica en si mesma? Xxxxxxx Xxxxxx recriminaríame, como dixen, que non me posicionase xunto a ningún veciño, case coma se houbese visto que eles eran os máis desamparados desa situación, e a súa práctica naquela zona fóra un exercicio de resistencia fronte a un poderoso Estado que só quería expulsalos baixo a Lei de Costas. Pero o que ela non se decatou ou eu non lle souben facer saber ben é que ninguén era “inocente” naquela situación; que todos tiñan as súas propias -e egoístas- razóns para manterse alí e que o que eu estaba a mirar non eran unicamente uns exercicios de resistencia (veciñais ou estatais) por controlar o espazo senón a incongruencia entre o que di o plano, iso que faría o arquitecto, e a realidade material que existía alí, denunciando, non só que o arquitecto non estaba, senón que non tiña nada que dicir naquel lugar, porque o seu traballo era a base mesma do conflito.

Era preciso manterse fóra para poder denuncialo todo -e a todos- sen estar “obrigado a destacar nada” nin a ninguén. Tratábase de establecer unha mirada crítica que establecese cuales eran as causas e consecuencias que construíra alí “a miña profesión”. Pero non me limitei a mirar, tamén experimentei o lugar de forma cotiá: ía alí cada semana, percorríao, habitaba, sufría e gozaba, sempre dende unha distancia que me permitía observar, escribir e pensar o suficiente -ou así cría eu. Foi, basicamente, un exercicio de achegamento e distanciamento: aproximábame ao lugar e afastábame, ao mesmo tempo, do arquitecto que debía ser. En definitiva, afastábame do deseño (que non ía salvar nada), pero quizais, no proceso, como apuntaba Xxxxxxx Xxxxxx, convertinme en “documentalista ou académico”, limitándome unicamente a describir.

Unha posición que, baixo a miña propia experiencia, parece ser marxinal para moitos membros da arte: vena demasiado afastada de calquera posibilidade real, coma se a arte (que sería entendido como acción) non se levase nada ben co académico: deixando entrever que pensamento e acción, se ben non están enfrontados, son dous fenómenos demasiado afastados entre eles: a teoría, parecen manifestar, está carente de práctica. Sentimento que apunta no seu texto Alejandro Hernández: “A teoría [a descrición] parece constituírse como tal ao separarse da práctica, ao tomar distancia”; pero, nese proceso de afastamento, a teoría “establece as súas propias prácticas”.

¿A teoría, o afastamento, a descrición, a visión pura, a documentación, serían entón formas de acción?

1 Kilómetro | laperiferiadomestica.tumblr.com

Pedro Hernández · arquitecto

ciudad de méxico. febreiro 2014

Soy arquitecto por la Universidad de Alicante, pero mi interés sobre esta disciplina se encuentra alejado de su papel tradicional de diseño de espacios. Más bien, me interesa entender cómo las representaciones de la arquitectura, el paisaje, el diseño o el territorio construyen y materializan determinados discursos ideológicos, imponiendo posturas, subjetividades y formas de acción sobre los cuerpos que la habitan.

En mi trabajo edito estos discursos –sus imágenes, sus historias o sus restos materiales– y reelaboro comentarios críticos que ponen en evidencia sus controversias y contradicciones, formalizándolos en diversos formatos como textos, fotografías, vídeos, objetos o instalaciones, muchas veces entrecruzados entre sí.

He publicado artículos y ensayos en diversos medios de Estados Unidos, Italia, Croacia, España, Chile y México. Desde enero de 2013-2018 residí en la Ciudad de México donde trabajaba como coordinador de contenidos en Arquine. Actualmente resido en Madrid.

follow me

Arquivado en: faro, Pedro Hérnandez Martínez

Tags: , , , , , , , , , , , , , ,