Crítica e ideoloxía | Óscar Tenreiro Degwitz

Fago esforzos por seguir o propósito de afastarme un tanto do que acontece no meu país para rematar unha serie de comentarios que viñera facendo sobre a crítica. E falo de esforzo porque as últimas cousas que saíron á luz, as cales os venezolanos xa coñeciamos e expoñen de modo máis directo un panorama altamente corrompido, fan que apartalo da mirada convértase nunha empresa moi difícil. Facémolo non obstante, non sen antes preguntarnos se é cegueira total ou simplemente parvada, oportunismo ou medo de perder un cargo, o que fai que algúns altos funcionarios do Réxime, entre eles colegas que gozaron do Poder, sigan sostendo un proxecto político mediocre e pervertido facendo un insensato esforzo para ocultar o inmenso amasillo de mediocridades, inconsecuencias, asalto aos fondos públicos e desvergonza que o caracteriza.

O vivido nestes últimos meses venezolanos interrompera os comentarios que lle dediquei á crítica e me quedaban por publicar uns apuntamentos dedicados ao incómodo e con frecuencia funesto peso que a ideoloxía como superestrutura exerce na visión crítica da arquitectura, peso que tivo consecuencias no debate dos anos sesenta do século pasado, cando en certos sectores marxistas se fixo o inútil esforzo de despoxar ao exercicio da arquitectura dos “prexuízos artísticos” á vez que se convertía aos aspectos técnicos vinculados á concepción e produción do edificio na referencia fundamental para avaliar a pertinencia dunha arquitectura, do seu valor como resultado.

Angelus Novus, grabado de Paul Klee, 31 x 24 cm., pintado en 1920 | oscartenreiro.com

Eses apuntamentos non son senón iso, reflexións curtas que non aspiran a outra cousa que situar os nosos puntos de vista acerca do exercicio crítico. Non pretenden ser exhaustivos e menos aínda de rango académico, pero fixan coa súa moderación o ton xeral do que escribo aquí, inspirado sobre todo por un desexo de comunicación que quere ser de linguaxe accesible a todos, fóra de pretensións especializadas.

Pero non é só a cuestión ideolóxica senón o moi estendido intento de facer da crítica algo así como unha rama da filosofía, unha sorte de filosofía do ambiente edificado, o que considero tamén un exercicio equívoco que serviu nos tempos recentes para edificar prestigios arquitectónicos sobre bases moi febles. Témome que contribuíu a iso a proliferación de cursos de post-grao e doutorados sobre “teoría da arquitectura”, modo de discorrer que quere ser un corpo de conceptos que fundamentan o exercicio da arquitectura, sen dar debida reflexión á imposibilidade de elaborar teorías sobre actividades como a nosa, que se ben con importantes contidos técnicos, segue procesos baseados na intuición, no manexo de referencias provenientes dunha enorme diversidade de orixes (da memoria, da experiencia persoal, da capacidade de invención, dos saltos de xenio moi localizados e específicos pero eventualmente presentes, de asociacións de imaxes) que se resiste ao razoamento e non encadran no mundo dos conceptos.

A esa intención de pensar a arquitectura chameina crítica filosofante e estou persuadido, repito, de que serviu de fundamento para converter en figuras da arquitectura personalidades, e mesmo edificios, que pouca atención terían merecido en tempos menos atentos aos despregamentos “ilustrados”.

En virtude dalgunhas das cousas que acabo de dicir e de moitas outras que expresei en textos que desexo publicar oportunamente, promovín a idea de ir cara a un modo de exercer a crítica de arquitectura análogo ao que ocupou lugar en tempos da primeira modernidade (ata a Segunda Guerra e un pouco despois) cando un puñado de pensadores de bastante calibre, non dependentes da industria editorial senón das súas propias conviccións e do seu prestixio intelectual, foron acompañantes dos intentos de cambio dos arquitectos que buscaban erosionar o pensamento académico e realizaban unha obra significativa no medio de innumerables dificultades. Eran tempos moi cargados coa controversia ideolóxico-política, pero boa parte deses homes de pensamento, puideron manterse nun espazo intelectual máis autónomo ata lograr promover unha arquitectura cuxa autenticidade en termos de valores estéticos asociados á resposta a problemas incitantes dese tempo histórico, é indiscutible e os exemplos construídos sostéñense a máis de tres cuartos de século de distancia, asunto que contrasta coas promocións de tempos máis recentes, nomes que xa se esqueceron e edificios destinados a ser simples vestixios dunha memoria máis ou menos superada.

Non estou en modo ningún buscando resucitar vellas cousas senón expresando unha inconformidade activa respecto á forma como foi orientándose discorrer sobre arquitectura e a publicidade dos modos de actuar.

Chamo a atención non obstante sobre dúas cousas principais: por un lado a tendencia a enfocar a mirada exclusivamente ao mundo da opulencia (con crise e sen crise) e as súas preferencias. As arquitecturas que puidésemos chamar “substitutivas” das do mundo do espectáculo, as que a ton coa crise económica agora se queren promover, rematan sendo sempre as que se “escollen” dende o mesmo mundo opulento. Extráense como con pinzas valores “novos” que se encadran sen dificultades coas preocupacións revisionistas en voga e se segue estando lonxe, moi lonxe, das realidades do exercicio nas tres cuartas partes do mundo e sobre todo dos esforzos interesantes, cheos de sentido e sen dúbida valiosos para a escena arquitectónica, de moitos arquitectos só coñecidos nos seus propios medios. “Só coñecidos” digo porque inevitablemente a opulencia coñece só o que se expresa dentro da opulencia, o que esixe por suposto o idioma inglés en primeiro lugar e estar nun país “emerxente” tamén en primeiro lugar, sendo “emerxente” un que non teña problemas políticos quentes e decadentes senón que estea integrado, xa, ao intercambio fluído dunha economía globalizada.

E a segunda cousa que me interesa sinalar atinxe a quen localmente exercen a crítica. Poucos, pero -é a iso ao que quero referirme- demasiado tímidos en canto á súa capacidade para entender mellor o ambiente no que se desenvolve a práctica da arquitectura das sociedades nas que viven. Parecen ás veces en exceso interesados en pregarse aos modos da opulencia, co cal rematan desprezando ou desdeñando o que “os arquitectos” (eses suxeitos díscolos e sempre problemáticos) do seu propio medio fan, considerándoos equivocados ou desorientados porque non calzan nos seus esquemas. E cando non é así, entón se desentenden, se somerxen por exemplo no mundo académico e tratan de fixar a súa mirada nun pasado que xeralmente ofrece menos problemas. Dedícanse entón a valorar o xa valorado, os prestigios dos falecidos que sempre gañan en consenso aos vivos, eloxian aos fundadores, aos que en xeral son vistos con benevolencia e se absteñen coidadosamente de sinalar nada preciso en dirección aos que están como eles loitando cun presente problemático, tratando de construír, languidecendo ás veces sen contar cun apoio que podería abrir algunhas portas.

Volverei sobre este tema.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, Maio 2013,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: artigos, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , ,