Constant, a utopía cobra vida | Miquel Lacasta Codorniu

Debuxo de Constant da New Babylon datado en 1964

Constant, a utopía cobra vida

Na paisaxe utópica dos anos sesenta, onde resoan nomes como Kurokawa, Fuller, Friedman, Archigram, Utopie ou Archizoom, o proxecto de Constant destaca polo seu rigor ideolóxico. As utopías tecnolóxicas de Archigram ou Buckminster Fuller non se distinguen por conceptos sociais de base nas súas propostas. Para estes arquitectos é, sobre todo, a fascinación polas extremas posibilidades técnicas dos novos materiais e métodos de construción o que nutre a súa imaxinación. A concreción das súas ideas, traballos e propostas parecen ter un trasfondo social, pero nin Archigram nin Buckminster Fuller vinculan estas ideas cunha visión socio-política. Constant, por outra parte, sitúa o seu proxecto New Babylon enfaticamente dentro dunha (neo) marxista crítica social e presenta a súa visión do futuro como a antítese da falsa sociedade sobre a base dunha nova distribución dos medios de produción.

A New Babylon de feito, traza unha nova forma de sociedade e de vivenda. O seu punto de partida é a idea de que unha profunda automatización da produción pode chegar a un punto onde o traballo se converte en innecesario para que a xente poida gozar dun tempo libre case infinito. A superficie da terra irá sendo cuberta por secuencias de sectores, xigantescas estruturas construídas por enormes torres que soportan unha paisaxe de agricultura mecanizada e automatizada, cuberta por vías rápidas. A característica típica da vida no sector é que as persoas están totalmente liberadas: son liberados de todos os vínculos, normas e convencións. Vívese nun ámbito que está totalmente libre da opresión e no que se ten o control completo. A New Babylon é un labirinto dinámico que está continuamente sendo reestruturado pola espontaneidade e a creatividade dos seus habitantes.

Constant puxo de manifesto esta visión do futuro en numerosos mapas, maquetas, debuxos e pinturas. Os mapas mostran toda unha serie de estruturas vinculadas que se estenden a través da paisaxe. Estas existen en diversas escalas, empezando por unha cuasi-dimensión europea, como por exemplo co mapa da rexión do Ruhr de La New Babylon, e continuando con maquetas que simulan o desenvolvemento de cidades ou distritos de cidades como Amsterdam, Amberes, París…

A idea de sector é tamén unha investigación sobre novas xeometrías. Durante os primeiros anos da New Babylon, Constant fixo un gran número de maquetas cunha gran variedade de formas e xeometrías, construcións en forma de paraugas transparente, estruturas que se asemellan a cunchas, os chamados spatiovores, sectores como os descritos, creando partes de grandes megaestruturas que poden chegar a cubrir a paisaxe, maquetas de espazos labirínticos, etc.

Por riba de todo, as maquetas dan a imaxe dun mundo artificial, complexo, dominado pola tecnoloxía e no que os materiais artificiais e as enxeñosas técnicas de construción, se utilizan para facer un tipo de vivenda que existe fóra da paisaxe e cuxas características son a indeterminación, o entendemento mutuo e unha xeometría de raíz complexa. A suxestión dun modo de vida nómade, soamente posible grazas á tecnoloxía.

Así como avanzaba o traballo na New Babylon, Constant incrementaba os debuxos e as pinturas para poder transmitir a súa atmosfera. Realizou numerosos debuxos que evocan os principios de construción da New Babylon, que expresan a tensión, a complexidade e a potencia poética das formas estruturais. Outras pinturas e debuxos dan unha impresión do carácter espacial da New Babylon. Resáltase todo aquilo que suxire dinamismo e mobilidade, escaleiras, ascensores inclinados, paredes axustables, etc. Aparecen unhas masas amorfas que simulan máis ou menos siluetas humanas. Unha característica típica dos debuxos é a tensión que transmiten. Esta tensión é a miúdo creada polos medios gráficos, fráxiles figuras opóñense ao compacto, o escuro oponse á luz, as liñas dinámicas contrástanse cos volumes estáticos. Ás veces, a tensión prodúcese polo ritmo que as paredes dan á estrutura do espazo representado, ou vén dada polos movementos das figuras humanas ou as distorsións da perspectiva. Esta tensión pódese considerar como indicativo da continua oscilación entre a liberación e a inquietude á que o espectador é sometido. Neste sentido os debuxos, máis que as maquetas, forman unha especie de transformación do discurso de Constant dun utópico mundo libre á idea de opresión e desigualdade.

O mesmo pode dicirse das pinturas que produciu Constant durante o seu período da New Babylon. Típicos dos seus traballos pictóricos son as súas vivas cores brillantes, suxerindo escenas de alegres festexos. O elemento de xogo pasa a primeiro plano en forma de figuras como de carnaval moi abundante nas escenas. Nas pinturas labirínticas, como Oda à l’Odéon, 1969 ou Ladderlabyrinth, 1971, non obstante, o conflito é o sentido dominante. Aquí xa non hai ningunha perspectiva clara, as obras carecen dun punto central na organización espacial que poida xerarquizar o conxunto. Un experimenta este espazo como ambiguo e opaco; siluetas humanas vagan ao parecer sen rumbo e sen ningunha interacción.

O xesto de despedida de Constant á New Babylon poderían encontrarse nunha pintura de 1973 titulada Terrain vague. Un espazo desocupado case apocalíptico sitúase nun horizonte negro como a noite. O primeiro plano e os bordos do campo visual están parcheados e cortados con liñas. Apenas é recoñecible na distancia unha estrutura da New Babylon. Nunha inspección máis próxima, a monótona superficie amarela e branca que ocupa a maior parte da pintura transfórmase nunha superposición máis complexa de colaxes de xornais e outras imaxes. ¿Trátase dun palimpsesto que representa o fin da historia?

New Babylon describe un mundo onde a xente está liberada de todas as normas, formas e convencións. Todos os lazos de opresión se disolven e xa non hai unha estrutura fixa das obrigas sociais ou de lealdade á familia ou para un lugar específico. O lugar común – o marco ordinario do día a día que dá vida á forma e que ademais permite aprazar indefinidamente calquera pregunta sobre o sentido último da vida – suprimiuse.

En certo sentido, New Babylon é o cumprimento da lóxica da negación que é característico da vangarda: co fin de alcanzar o obxectivo da liberación total de todas as normas e convencións, todos os hábitos e as tradicións teñen que ser destruídos. New Babylon presenta unha imaxe dunha forma social na que os desexos da persoa e os requisitos da comunidade están indisolublemente entrelazados. Tal e como o describe Constant, é unha sociedade onde xa non hai ningunha necesidade de segredo e de posesións, senón que é unha absoluta colectividade na que o interese xeral coincide automaticamente coa suma de intereses individuais. New Babylon, ao parecer, é unha sociedade sen relacións de poder.

Unha utopía como esta, non obstante, está chea de contradicións internas, que, involuntariamente aparecen nos debuxos e pinturas de Constant. De feito, é imposible imaxinar unha sociedade que sexa tan harmoniosa e libre de estrés, sen que os seus membros fosen sutilmente obrigados a adaptarse e se axustasen, unha opresión que implica o contrario dunha verdadeira liberdade. Dinamismo, flexibilidade e cambio permanente están, de feito, inevitablemente en conflito con calidades tales como paz, repouso e harmonía.

Considerando que a teoría de Constant sobre a New Babylon nos fala dunha paz e harmonía absolutas, que se alcanzaría unha vez que a revolución faga camiño, a súa imaxinaría preséntanos unha historia diferente. Os debuxos e pinturas de feito, parecen transmitir moito máis en profundidade a comprensión da condición humana que os textos. As imaxes son dificilmente interpretables como unha prefiguración ideal futuro, senón que máis ben xorden como unha constatación sobre a imposibilidade de dar unha forma concreta a utopía. Na complexidade, da que podemos facernos unha idea a partir dos debuxos, e en maior medida nas pinturas, o lado escuro do mundo da New Babylon tamén está representado. Debuxos e pinturas que mostran que a paixón por viaxar e a falta de vínculos permanentes son ilimitados, pero que tamén deixan claras que esta condición está inseparablemente ligada á indeterminación, e a falta dun chan propio. Unha pintura, como Constant dicía durante o seu período no grupo Cobra1, é un animal, unha noite, un berro, un ser humano ou todo isto xunto á vez.

Considerando que la teoría de Constant sobre la New Babylon nos habla de una paz y armonía absolutas, que se alcanzaría una vez que la revolución haya hecho camino, su imaginería nos presenta una historia diferente. Los dibujos y pinturas de hecho, parecen transmitir mucho más en profundidad la comprensión de la condición humana que los textos. Las imágenes son difícilmente interpretables como una prefiguración ideal futuro, sino que más bien surgen como una constatación sobre la imposibilidad de dar una forma concreta a la utopía. En la complejidad, de la que podemos hacernos una idea a partir de los dibujos, y en mayor medida en las pinturas, el lado oscuro del mundo de la New Babylon también está representado. Dibujos y pinturas que muestran que la pasión por viajar y la falta de vínculos permanentes son ilimitados, pero que también dejan claro que esta condición está inseparablemente ligada a la indeterminación, y la falta de un suelo propio. Una pintura, como Constant decía durante su período en el grupo Cobra1, es un animal, una noche, un grito, un ser humano o todo esto junto a la vez.

Este concepto segue tendo as súas repercusións no seu período da New Babylon. Como resultado diso as pinturas fan visible algo que as maquetas e os escritos ocultaban: o feito de que este utópico mundo non é perfecto e harmonioso, que o desmantelamento de todas as convencións conduce a un punto cero da existencia humana onde o esforzo por ser auténtico se reduce a un torrente de sensacións e percepcións, xa non un ideal senón unha caricatura. Neste sentido La New Babylon é unha sorprendente proba da imposibilidade de formalizar a utopía, de asimilar unha forma propia, de concretar unha lóxica formal.

Miquel Lacasta Codorniu. Doutor arquitecto

Barcelona, outubro 2012

Notas

1 Oficialmente, o Grupo Experimental foi creado o 16 de xullo de 1948 no domicilio de Constant, quen redactou un manifesto: “Tiña como ideal un movemento de vangarda, dentro do espírito das vangardas de antano, con tomas de posición e declaracións proclamadas á face do mundo”.

Es cofundador en ARCHIKUBIK y también en @kubik – espacio multidisciplinario. Obtuvo un Ph.D. con honores (cum laude) en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya UIC y también fue galardonado con el premio especial Ph.D (UIC 2012), M.arch en ESARQ Universitat Internacional de Catalunya, y se graduó como arquitecto en ETSAB Universitat Politècnica de Catalunya . Miquel es profesor asociado en ESARQ desde 1996. Anteriormente, fue profesor en Elisava y Escola LAI, y también en programas de postgrado en ETSAB y La Salle. Fue arquitecto en la oficina de Manuel Brullet desde 1989 desde 1995.

 

follow me

Arquivado en: faro, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,