Cinema e patrimonio arquitectónico | Jorge Gorostiza

5 (100%) 1 vote[s]

Escena "Cinema Paradiso" | Fuente: cineycriticasmarcianas.com
Escena “Cinema Paradiso” | Fonte: cineycriticasmarcianas.com

Será moi difícil esquecer a primeira vez que vin O acoirazado Potemkin, a película dirixida por Serguéi M. Eisenstein en 1925, foi a finais dos anos setenta nunha festa organizada polo recentemente legalizado Partido Comunista de España, no interior do Castelo da Luz, no que agora é a Fundación de Arte e Pensamento Martín Chirino. É complicado esquecelo, porque naquel momento relacionáronse un documento audiovisual fundamental para a cultura da humanidade, cunha edificación que é parte importante do acervo edificatorio do país, dous patrimonios aparentemente sen relación, pero que sempre estiveron unidos.

Pero o mellor é empezar polo principio. Nas súas orixes, o cinema exhibiuse en cafés, barracas de feira e outros locais que se habilitaron para colocar un proxector, cadeiras e unha pantalla, pero pronto se comezaron a usar teatros e, sobre todo, a construír edificios específicos para esas proxeccións, en todas as grandes cidades ao redor do planeta; estes edificios, que en español denomináronse cinemas, asimilando o seu nome ao do espectáculo, tipolóxicamente eran moi parecidos aos teatros, pero prescindindo do seu escenario, unha gran sala coas butacas dispostas mirando cara a unha soa pantalla, que nalgúns casos grazas ao seu tamaño e decoración convertéronse en palacios, onde os cidadáns acudían con frecuencia, podendo relacionarse entre eles.

Os cinemas son as edificacións relacionadas co espectáculo cinematográfico máis coñecidas en xeral, pero non foron as únicas, tamén se construíron pronto estudos onde se filmaban as películas, que en moitos casos debido ás súas infraestruturas e equipamentos, eran case como cidades independentes dentro das poboacións onde se atopaban. Estas instalacións foron as primeiras en ir desaparecendo, debido á comercialización de emulsiones máis sensibles que permitían rodar no exterior e, sobre todo, por unha cuestión urbanística, porque aínda que nas súas orixes estaban situados nos arredores das cidades en terreos rústicos, cando estas creceron e alcanzáronos convertéronse en bolsas de chan urbano cuxo valor se incrementou exponencialmente sendo devorados pola especulación inmobiliaria. Algúns estudos convertéronse en parques temáticos sobre as películas que se rodaron nas súas instalacións, aínda que a maioría do seu patrimonio formado polos decorados destruíase ou se reciclaba, polo que o mostrado nestes parques houbo de ser construído de novo, perdendo a súa autenticidade, o que parece non importarlle aos miles de turistas que os visitan cada ano.

Os grandes cinemas tamén foron desaparecendo, primeiro se fragmentaron converténdose en multisalas, despois incluíronse dentro de novos centros comerciais, quitándolles importancia ao transformalos noutro dos locais comerciais que albergaban e recentemente mesmo estes últimos foron perdendo espectadores, debido á popularización dos contidos multimedia servidos por streaming en computadores e televisores, que penetran directamente nos fogares.

A imaxe en movemento ademais serviu para documentar a existencia de edificacións xa desaparecidas, pero que aínda poden verse nas pantallas, aínda que moitas veces tamén se transformaron para servir aos argumentos cinematográficos. O curioso é que hoxe en día haxa edificios que por aparecer ás veces nunha soa película ou nunha serie de televisión, son visitados por turistas logrando que, por este feito ás veces casual, consérvense incluso mellor que outros edificios máis interesantes arquitectónicamente, pero que non tiveron a sorte de estar unidos a unha ficción audiovisual popular.

O patrimonio cinematográfico é moi delicado, por culpa da fraxilidade do soporte das películas, o nitrato de celulosa que se usou desde a década dos noventa do século XIX ata os primeiros anos cincuenta do século pasado, arde por combustión espontánea á temperatura ambiente de corenta graos centígrados, e o triacetato de celulosa empregado a continuación, desde primeiros anos da década dos cincuenta ata os oitenta se desecaba degradándose tanto que non podía ser proxectada; a dixitalización mellorou estes problemas, pero aínda é pronto para saber que pode ocorrer con este soporte.

Tamén hai que ter en conta que gran parte do cinema mudo ha desaparecido, non só por culpa dos incendios, senón ademais porque se considerou que aquelas películas innovadoras no seu momento, xa se quedaron obsoletas e non tiñan interese, coma se destruíronse cadros de pintores “primitivos” por non coñecer as regras da perspectiva; ademais a celulosa das cintas podíase reciclar para convertela en peites e outros obxectos domésticos; que hoxe en día non teñen interese algún, perdéndose para sempre imaxes dun mundo desaparecido e historias que contaban os problemas e expectativas de xeracións, que xa non poden volver narralas e xamais poderemos saber como eran.

Desde hai moito tempo as filmotecas serias adoptaron o criterio de recuperar e conservar todos os contidos audiovisuais, desde unha cinta familiar ata unha superproducción, porque calquera deles, por moi pouco interesante que pareza nun momento histórico determinado, é un documento imprescindible para coñecer e analizar a historia. Evidentemente é imposible conservar todas as edificacións, xa que as novas adóitanse construír nos solares onde estaban as antigas, é inevitable que as cidades se transformen e desenvolvan, mentres as necesidades humanas sigan evolucionando, o triste é que moitas veces esa transformación e desenvolvemento, que provoca a desaparición do patrimonio arquitectónico, prodúzase máis por causa de necesidades económicas que para o benestar dos cidadáns.

Jorge Gorostiza, Doutor arquitecto.
Santa Cruz de Tenerife, setembro 2018
Autor do blogue Arquitectura+Cine+Ciudad

Nota: O luns 1 de outubro 2018 impartín unha conferencia, titulada coma esta entrada, «Cinema e patrimonio arquitectónico», na Fundación de Arte e Pensamento Martín Chirino, dentro da IV Semana de Arquitectura, organizada polo Colexio de Arquitectos de Gran Canaria, xunto con esa Fundación. A raíz da conferencia, solicitáronme que escribise un texto para o diario grancanario La Provincia, que se publicou dentro de seu estupendo suplemento de cultura.

Jorge Gorostiza

Doctor arquitecto, proyecta y construye edificios y desarrolla trabajos de urbanismo. Desde 1990, publica numerosos artículos sobre cine y arquitectura en medios de su localidad, revistas como Nosferatu, Nickleodeon, Academia, Lateral, Cahiers du Cinema… y en varios volúmenes colectivos. Entre el 2000 y el 2005 dirige la Filmoteca Canaria. Imparte conferencias sobre arquitectura y cine en instituciones como el CAAM en Gran Canaria, la UIMP, el CENDEAC en Murcia, INCUNA en Gijón, Fundación Telefónica, la ETS de Arquitectura y el CCCB de Barcelona, las ETS de Arquitectura de La Coruña, Sevilla, Valencia y SEU madrileña, La Ciudad de la Luz en Alicante, la UNED en Pamplona, en varios colegios de arquitectos, así como en las universidades del País Vasco, Gerona, Valladolid, Málaga, Granada, SEK en Segovia y CEES de Madrid. Jurado en varios festivales cinematográficos, como los de Alcalá de Henares (2001), San Sebastián (2002), Sitges (2003), Las Palmas (2005) y Documentamadrid (2005), y comisario de las exposiciones Constructores de quimeras. (Centro Conde Duque, Madrid, 1999) y La arquitectura de los sueños (Capilla del Oidor, Alcalá de Henares, 2001).

He publicado bastantes libros y muchos artículos, he impartido conferencias, he sido comisario de exposiciones y jurado en muchísmos festivales. Si quieren saber más no duden en consultar mi blog ARQUITECTURA + CINE + CIUDAD.

follow me

Arquivado en: capturas, cine, Jorge Gorostiza

Tags: , , , , , , , , , ,