Cambiar a educación para cambiar a cidade (II) | Stepienybarno


Escuela Montessori, Delf, Herman Hertzberger, 1960
Escola Montessori, Delf, Herman Hertzberger, 1960

No anterior post tentabamos dar un breve repaso dos fitos máis importantes que atopabamos ao botar unha mirada atrás no apaixonante mundo da arquitectura e a educación. No devandito texto paseabámonos por case todo o século XX ata chegar aos anos oitenta e é aí onde hoxe queremos recoller a testemuña e tentar plantarnos na actualidade. Para iso, botaremos unha mirada ao que sucede en países en vías de desenvolvemento dos que, sen dúbida, podemos aprender moitísimo. Á súa vez, entender a escola como un dos principais espazos públicos e a importancia do edificio educacional como gran mestre, en si mesmo, parécennos temas bonitos sobre os que profundar.

A idea orixinal era terminar o artigo metidos de cheo no que é a educación expandida e o edupunk,  pero, visto que se nos alongaba demasiado, decidimos deixar este apaixonante tema para unha terceira entrega.

Así que, se vos animades, estariamos encantados de que nos acompañásedes na devandito viaxe.

Escuela en Bangladesh _ Obra de Anna Heringer
Escola en Bangladesh _ Obra de Anna Heringer

Como ben é sabido, un dos aspectos máis interesantes da arquitectura educativa é comprobar como certas “ambigüidades” achegan moito máis ao proxecto que unha serie de espazos de dimensións fixas e inflexibles programas. A relación co exterior, o estar fose pero coa sensación de estar dentro e viceversa ou o estudo correcto da iluminación natural son mecanismos arquitectónicos que non saen nas normativas, e que, desde un punto de vista cuantitativo, son moi difíciles de avaliar. De feito, como case sempre ocorre na arquitectura, o máis importante non é aquilo que se pode medir e regular senón os aspectos cualitativos dos proxectos.

Por iso, queremos rescatar algunhas intervencións que fan da indefinición do espazo colectivo das escolas unha das armas máis poderosas da súa arquitectura. Á súa vez, esta actitude á hora de proxectar vai da man de actuais sistemas educativos que herdan o mellor de métodos como Montessori e Waldorf e que a arquitectura non pode deixar de lado senón que se ten que converter nunha fiel tradutora de ideas e pensamentos pedagóxicos.

Igualmente interesante resúltannos aqueles edificios nos que o que rodea á propia arquitectura é tan importante como ela e, de feito, en moitos casos é o que fai que realmente humildes pero intensas obras convértanse en grandes proxectos arquitectónicos.

Así que, se vos parece, imos co primeiro proxecto que traemos hoxe poñemos encima do taboleiro.

Se nos trasladamos ata Bangladesh podemos atoparnos coa escola que Anna Heringer proxectou para dar resposta ás necesidades de l@ s máis pequeñ@s. Nesta ocasión o espírito de comunidade vese reafirmado e consolidado desde a mesma construción do edificio xa que nel participan os membros da comunidade.

Desta forma, a identidade dun pobo vese consolidada, e o sentimento de pertenza se acrecenta ao ir aumentando o orgullo de saberse participes da construción do edificio que sacará do analfabetismo a l@ s hij@ s de quen o está construíndo. A autoconstrucción convértese no mellor detonante da toma de conciencia do sentimento de comunidade.

Igualmente interesante parécenos o coidadoso uso de que se fai dos materiais locais, así como das técnicas de construción do lugar.

Ampliación de escuela en Dano _ Obra de Diébédo Francis Kéré
Ampliación da escola en Dano _ Obra de Diébédo Francis Kéré

E non podiamos falar de Heringer sen traer a primeiro plano outro arquitecto co que parece mimetizarse no seu pensamento, discurso e obra: Diébédo Francis Kéré. Este mozo e entusiasta arquitecto, orixinario de Burkina Faso, ten unha obra moi comprometida socialmente, na que destaca o bo manexo da escaseza de medios económicos, o respecto pola tradición e o emprego de man de obra social. Á súa vez, hai que destacar que Keré creceu nun pequeno poboado da capital xunto a outros doce irmáns na máis absoluta das miserias.

Aínda así, o seu pai empeñouse en que fóra á escola e polo que vemos o hoxe arquitecto non perdeu o tempo. Foi o primeiro habitante do poboado en superar o analfabetismo e co tempo, unha vez terminados os seus estudos como carpinteiro, tivo a oportunidade de estudar arquitectura en Berlín onde chegou a crear a asociación “Schulbausteine für Gando” (“Ladrillos para a escola en Gando”) coa axuda dos seus compañeiros de promoción. Desde ela, conseguiron fondos para levantar a primeira escola no seu poboado natal e desde o ano 2004 seguiu comprometido coas súas raíces axudando por centos de niñ@ s a ter unha oportunidade na vida, impensable poucos anos atrás.

Outro proxecto que nos parece, especialmente, suxestivo é o xardín de infancia do arquitecto italiano Giovanni D’Ambrosio en Kerobokan, Bali. Novamente, a escaseza de recursos do lugar non supón un hándicap para o proxecto senón máis ben un todo un reto. Cuns materiais moi contidos e ningún exceso formal o proxecto xérase ao redor dunha gran “viga – macetero” na que incrustan as súas raíces as plantas trepadoras que se deslizan a 40 centímetros da cuberta. Desta forma, a vexetación vai dando sombra á chapa metálica e acubilla unha máis que necesaria corrente de aire continua que fai que non se quente en exceso o ambiente interior.

Á súa vez, a escola encerra no seu interior unha pequena horta con plantas autóctonos que fai que os alumnos se convertan nos seus únicos e felices coidadores. Así, os nenos como agricultores e a arquitectura hermanada coa natureza forman un tandem perfecto para que a sabedoría e o xogo estean sempre presentes na escola.

Jardín de infancia en Kerobokan, Bali _ Obra de Giovanni D’Ambrosio
Xardín de infancia en Kerobokan, Bali _ Obra de Giovanni D’Ambrosio

E despois deste percorrido por países en situacións de extrema vulnerabilidade, volvemos a occidente e plantámonos en Rivas Vaciamadrid. O proxecto da axencia madrileña de arquitectura Ecosistema Urbano, xorde co dobre reto de converterse, por unha banda, “nunha fonte de aprendizaxe para os cidadáns, educando no aforro enerxético e a optimización dos recursos naturais” e, por outro, chegar a ser un verdadeiro lugar de interacción social.

Rivas Vaciamadrid _ Obra de Ecosistema Urbano
Rivas Vaciamadrid _ Obra de Ecosistema Urbano

Para terminar esta pequena viaxe arquitectónica-educativo, farémolo da man dos arquitectos suízos Rosan Bosch e o seu nada convencional escola Vittra en Estocolmo. Nela levan ao extremo a dinamización dos corredores, halls ou corredores, facéndolles perder a súa habitual condición de paso e transición, para convertelos en lugares de estancia onde xogar aprendendo e aprender xogando.

Desta forma, o espazo aberto e flexible volve gañar a batalla aos espazos pechados e abocados a unha única función. Á súa vez, dentro destes lugares colectivos aparecen outros espazos cun carácter máis íntimo e introvertido pero que se conseguen con sutís manipulacións do espazo xeral e non coa compartimentación habitual do mesmo. Igualmente, os desniveis, anfiteatros e innumerables nichos e recunchos convértense en perfectos escenarios que l@ s niñ@ s fan seus con extrema facilidade.

Escuela Vittra _ Obra de Rosan Bosch
Escola Vittra _ Obra de Rosan Bosch

En fin, esperamos que esta pequena análise de obras de arquitectura educacional, desde o punto de vista do comunitario e a apropiación dos espazos de maneira alternativa fose de voso agrado e, como sempre, estaremos encantados de recibir os vosos comentarios respecto diso.

Stepienybarno_Agnieszka Stepien e Lorenzo Barnó, arquitectos
Estella, Agosto 2017

Artigo publicado orixinalmente na Plataforma da Cidade Viva.

Stepienybarno
Stepienybarno está formado por Agnieszka Stepien y Lorenzo Barnó, ambos arquitectos y formados en temas de Identidad Digital y Comunicación online. Desde el 2004 tenemos nuestro propio estudio de arquitectura, ubicado en un pequeño pueblo de Navarra, Estella, y ambos estamos embarcados en nuestras tesis doctorales. A su vez, colaboramos con otros profesionales tanto del ámbito de la arquitectura, sostenibilidad y comunicación online. Vivir en Estella nos da la tranquilidad necesaria para poder encarar el día a día con energía y la red nos posibilita contactar con un mundo maravilloso que de otra forma hubiera sido imposible.
follow me

Arquivado en: faro, stepienybarno

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,