Bellevue, o “soño de verán” de Arne Jacobsen | Rodrigo Almonacid

Cartel de los años 30 con el Teatro ‘Bellevue’ de Arne Jacobsen
Cartel dos anos 30 co Teatro ‘Bellevue’ de Arne Jacobsen

Como o verán xa o temos encima, querido lector, quería compartir contigo o relato do que foi o “soño de verán“ do arquitecto danés Arne Jacobsen(1902-71) para a praia de Bellevue, na década dos anos 30 do século pasado. Un episodio de modernidade escasamente recoñecido pola historiografía da arquitectura moderna europea, pero que cativa a quen (como ti e eu) amamos a boa e divertida arquitectura. Permíteme que use esa alusión ao relato de Shakespeare, pero verás que as marabillas arquitectónicas que contén ben xustifican este título.

A principios de 1931 Arne Jacobsen gañou o concurso convocado polo municipio de Gentofte para proxectar as novas instalacións para a praia de Bellevue no sitio de Klampenborg. Situado a moi poucos quilómetros da capital de Dinamarca, o lugar fora recentemente alterado ao desviar o trazado do Strandvejen, a estrada que discorre polo litoral oriental da illa de Sjælland. O espazo liberado entre a beira do mar e o novo Strandvej ía converterse nun novo parque urbano deseñado polo mestre paisaxista C.Th.Sørensen.

Acuarela del Pabellón de Acceso a la playa Bellevue según propuesta de Arne Jacobsen para el concurso de proyectos de 1931.
Acuarela do Pavillón de Acceso a la praia Bellevue según propota de Arne Jacobsen para o concurso de proxectos de 1931.

O concello propoñíase dar servizo a 12.000-15.000 persoas cada día na súa nova praia, e máis tras o impulso da conexión de Klampeborg-Copenhague a través de novos barcos de maior tamaño e da nova liña de tranvía. Para o seu deseño, Jacobsen debía considerar albergar unhas instalacións de vestiarios, aseos e algún posto de venda, aínda que acabaría deseñando moitos máis edificios e mesmo ata os tickets de acceso ao recinto acoutado da praia.

Arne Jacobsen Puesto de venta de helados (izqda.) y diseño de tickets y tarrina de helados para la playa Bellevue (dcha.)
Arne Jacobsen Posto de venda de xeados (esquerda) e deseño de tickets e tarrina dexeados para a praia Bellevue (dereita.)

En apenas uns 6 anos máis acabaría completando todo un conxunto arquitectónico que aínda hoxe segue sendo admirado e gozado polos cidadáns daneses. Eu puiden visitalo xa fai máis dunha década para completar a investigación para a miña tese doutoral sobre Arne Jacobsen, e por iso se que non me equivoco ao recomendarche que o visites sen vas a Dinamarca, querido lector.

As novas instalacións para o baño situáronse resolvendo o desnivel entre a pradería de céspede do parque e a area da praia, cumprindo así a esixencia do concurso acerca de non entorpecer as vistas desde calquera lugar, ao quedar semi-enterradas. Un muro de contención paralelo á beira do mar serviría de apoio ás dúas pezas de vestiarios, resoltas cun longo vestiario común xunto ao muro e unha serie de 6 corpos cada un para cubículos individuais rematados cunha ducha na súa testero. Os pavillóns de aseos completaban o conxunto, situando os femininos xunto ao acceso en descenso desde o parque, e os masculinos pechando o recinto de baño polo lado norte. Hábiles decisións suxeitas a uns principios funcionalistas claros que Jacobsen puidera coñecer de primeira man ao visitar algunhas instalacións similares no norte de Alemaña recentemente.

Arne Jacobsen Plano original del conjunto de edificios proyectados para Bellevue (noviembre de 1935). Leyenda (0) Antiguo Hotel de la Playa existente en Klampenborg. (1) Pabellón de acceso al recinto de playa. (2a2b) Vestuarios femeninosmasculinos. (3a3b) Aseos femeninosmasculinos. (4) Club de piragüismo. (5) Escuela de hípica ‘Mattsson’. (6) Torre-mirador con el restaurante giratorio no construido. (7a7b) Teatro ‘Bellevue’ y restaurante adyacente. (8) Bloque de apartamentos ‘Bellavista’. (9) Futura ubicación del residencial ‘Soholm’ donde Jacobsen ubicaría su casa-estudio en 1951.
Arne Jacobsen Plano orixinal do conxunto de edificios proxectados para Bellevue (novembro de 1935). Lenda (0) Antigo Hotel da Praia existente en Klampenborg. (1) Pavillón de acceso o recinto de praia. (2a2b) Vestiarios femininos-masculinos. (3a3b) Aseos femininos-masculinos. (4) Clube de piragüismo. (5) Escola de hípica ‘Mattsson’. (6) Torre-mirador co restaurante xiratorio non construido. (7a7b) Teatro ‘Bellevue’ e restaurante adxacente. (8) Bloque de apartamentos ‘Bellavista’. (9) Futura ubicación do residencial ‘Soholm’ onde Jacobsen ubicaría a súa casa-estudio en 1951.

Pero así fronte ao ríxido formalismo funcionalista, Jacobsen atopou aquí a ocasión de mostrar unha versión moito máis amable para esa estética moderna que acababa de ser institucionalmente aceptada nos países nórdicos tras a celebración da Exposición Internacional de Estocolmo de 1930 dirixida por E.G.Asplund, con quen Jacobsen mantiña unha fluída relación profesional e unha amizade persoal como discípulo avantaxado que o mestre sueco recoñecía nel. A alegría daquela exposición pareceu trasladarse a Bellevue, e Jacobsen ideou un repertorio formal onde o ríxido Sachlichtkeit encartábase a fórmulas máis xoviais e espontáneas mediante cores e formas igualmente limpas pero sen esquematismos. Os formas respondían á súa función eficazmente, si, pero a súa expresión reflectía esa joie de vivre das vacacións estivais, ese gozo relaxante de de o sol e o mar. Aquela ironía e espontaneidade con que impregnara ás súas modernas creacións efémeras para a “Exposición de Construción e Vivenda” no Forum de Copenhague en 1929 (o bar C.L.Ou.C. e a súa “Casa do Futuro”) respirábase en Bellevue por todas as partes, facendo cómplices delas aos seus usuarios.

A cor branca aludía a ese estalido da vangarda arquitectónica pero tamén á luz do verán, e foi así usado como fondo común de todas as composicións en Bellevue. Franxas de azul cobalto convertían ás paredes en materia téxtil, e axudaba a reforzar ese anhelo das virtudes do afastado clima mediterráneo. Pronto o branco e as cores intensas darían pé aos matices pálidos do clima nórdico, pero antes de madurar esas ideas as cores mostraban a mocidade un arquitecto que entón apenas contaba con 29 anos cando empezou a proxectar Bellevue.

Desde as franxas onduladas do pavillón de control do acceso (incluído ata no propio deseño do ticket), o visitante quedaba ungido por esas cores e formas, que posteriormente iría descubrindo en quioscos, en postos de venda de xeados e froitas, nos colchóns dos vestiarios e ata nas cabinas cilíndricas do socorrista.

Arne Jacobsen Puesto de venta de helados (“IS” en danés) y carrito móvil para venta de souvenirs y otros artículos para la apertura de la playa de Bellevue en 1932.
Arne Jacobsen Puesto de venta de xeados (“IS” en danés) e carrito móvil para venda de souvenirs e outros artigos para a apertura da praia de Bellevue en 1932.

As formas eran tan variadas como a natureza e aludían a ela cunha frescura inusitada. O arquitecto divertíase dando forma a ese soño de verán, construíndo unha paisaxe de certo surrealismo. O posto de xeados non era senón unha onda levantada no medio da area; o carriño de souvenirs usaba o sistema de rodas-oruga dun tanque pero o seu canón era agora unha antuca; a cabina do socorrista quedaba abandonada no medio do mar, e só accedíase a ela por barca desde unha empinada escada de barco que salvaba a altura dos 3 postes telefónicos con que se suspendía no aire un livián cilindro cuberto.

Todos estes irónicos acentos de praia do proxecto (1931-32) acabarían por consolidarse no Teatro (e Restaurante) Bellevue, a última das grandes pezas que completaría Jacobsen nese conxunto de Klampenborg. Aínda que a gran fantasía de Bellevue era o restaurante panorámico e giratorio situado no alto dun vertixinoso alicerce oco, é no Teatro onde ese carácter onírico exprésanse con máis propiedade: cara á estrada, a súa fachada cóncavo-convexa convértese nun gran pano publicitario, cunha marquesiña dinámica que parece servir de acubillo a quen chega alí nun vehículo moderno; o patio de butacas convértese nun mar con suave ondada, facendo unha metáfora das ondas coas formas onduladas con que se trazan en continuidade os respaldos das filas de asentos; as paredes se tapizan con téxtiles (de material ignífugo e fono-absorbente, iso si) de franxas brancas e azuis, suxerindo un aire de acampada estival que se reforzaba pola posibilidade de gozar do ceo estival ao construírse un teito corredizo motorizado sobre os espectadores. O efecto de perplexidade e a atmosfera estival deberon ser no seu día verdadeiramente impresionante.

Arne Jacobsen: Interior del Teatro ‘Bellevue’ (1935-37) con el patio de butacas convertido en suave oleaje, las paredes tapizadas con franjas de color azul y blanco, y el techo abierto al cielo.
Arne Jacobsen: Interior do Teatro ‘Bellevue’ (1935-37) co patio de butacas convertido na suave oleaxe, as paredes tapizadas con franxas de cor azul e branco, e o tecito aberto o ceo.

O resto do conxunto de Bellevue completábano os apartamentos Bellavista, a escola de hípica Mattsson, o club de piragüismo e a gasolineira Texaco. Cada un dos edificios son resoltos coa súa propia lóxica funcional pero co mesmo denominador común do resto do conxunto.

O edificio de apartamentos Bellavista persegue as vistas ao estreito do Øresund como leitmotiv a varias escalas: como bloque, pois se configura como unha Ou orientada ao mar cun patio central a modo de xardín estancial colectivo a unha cota algo elevada respecto ao Strandvej para evitar o seu ruído e poder gozar do mar sen obstáculos visuais; como serie de unidades agrupadas, pois nas 2 ás da Ou perpendiculares ao litoral os apartamentos encadéanse formando series de 3 parellas que se viran e graduan para atopar unha solución que logre a intimidade de cada apartamento e dispoña de vistas diagonais cara ao horizonte mariño; e como apartamento, pois a terraza cuberta ouse converte na peza ao aire libre fundamental que unifica espacialmente as dúas estancias principais de cada piso.

Conjunto de edificios terminados en la playa Bellevue en 1937. De izquierda a derecha apartamentos ‘Bellavista’ (1931-34), Restaurante y Teatro ‘Bellevue'(1935-37) y escuela de hípica ‘Mattsson’ (1933-34). El club de piragüismo se contruiría al año siguiente justo frente al bloque residencial. El antiguo Hotel de la Playa aún permanecía flanqueando el acceso al recinto de la playa (derecha).
Conxunto de edificios finados na praia Bellevue en 1937. De esquerda a dereita apartamentos ‘Bellavista’ (1931-34), Restaurante eTeatro ‘Bellevue'(1935-37) e escola de hípica ‘Mattsson’ (1933-34). O clube de piragüismo se construiría o ano seguinte xusto frente o bloque residencial. O antiguo Hotel da Praia aún permanecía flanqueando o acceso o recinto da praia (dereita).

A escola de hípica Mattsson é un recinto rectangular cuberto cunha bóveda de canón de formigón, creando un espazo diáfano que se iluminaba cenitalmente cun interesante lucernario de pezas de vidro encastrados no encofrado. O clube de piragüismo intégrase semi-enterrado entre o paseo peonil xunto á estrada e a area da praia, cunhas formas brancas que se acompañan de troncos de madeira para o soportal exterior e de petos de esquinas redondeadas defendendo a terraza ao aire libre, elementos que usara Jacobsen na súa propia casa de Gudmidrup Lyng e na próxima casa Rothemborg neses anos. E a gasolineira Texaco, coa súa marquesiña de formigón pintada nun branco esmaltado reluctante, eríxese como icona simbólica do universo formal que o visitante descubrirá pouco despois, ao estar situada xusto antes de chegar á praia de Klampenborg.

Perspectiva en acuarela del proyecto para la estación de servicio de la compañía ‘Texaco’ proyectada por Arne Jacobsen en 1937.
Perspectiva na acuarela do proxecto para a estación de servizo da compañía ‘Texaco’ proxectada por Arne Jacobsen en 1937.

É certo, querido lector, que describir con palabras e acerto este conxunto de Bellevue resulta farto complicado. O que si podemos asegurar é que do seu resultado quedou moi satisfeito o seu autor, Arne Jacobsen, pois tras o seu exilio a Suecia (obrigado pola invasión nazi de Dinamarca na II Guerra Mundial) acabaría instalando á súa familia e ao seu estudo nunha mesma casa situada no novo residencial Søholm que construiría a finais dos anos 40 e principios dos 50. Alí, nun sinxelo “encostado”, Jacobsen reuniría a súa oficina profesional, a súa vida familiar e o seu lecer persoal, que transcorría principalmente no seu xardín. Converteu a este espazo nun laboratorio paisaxístico e botánico, pero tamén nun marabilloso recinto ao aire libre onde facer as súas fotografías e acuarelas daquelas plantas que el mesmo cultivou con devoción ata o final dos seus días.

Hoxe, a pesar dos cambios e alteracións do uso orixinal (como ocorreu co Restaurante), Bellevue segue sendo un lugar simbólico do verán en Dinamarca e grazas a intervencións recentes recuperáronse algunhas instalacións como o Teatro. Outras desapareceron polo seu carácter efémero orixinal (os postos de acceso e de venda da praia), pero a gran maioría perviviron estes 80 anos desde que se construíron (apartamentos, club de piragüismo, hípica, vestiarios de praia), e conservan esa atmosfera estival con que unha vez Jacobsen soñounas.

Feliz soño de verán, sen dúbida…

Goza del, querido lector, con esta pequena secuencia de imaxes do que foi orixinalmente Bellevue que quixen preparar a modo de vídeo para a ocasión. Espero que che guste…

 

Rodrigo Almonacid [r-arquitectura] · doutor arquitecto
Valladolid. xullo 2017

Arquivado en: artigos, Rodrigo Almonacid Canseco

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , ,