O azul do ceo | Marcelo Gardinetti

4.5 (90%) 2 votes

Cimiterio di San Cataldo
Cimiterio di San Cataldo | ©Fondazione Aldo Rossi

“Creo que cando a arquitectura exponse o obxectivo de poder ser transmitida, de poder interpretar as situacións da realidade e sitúase dentro do proceso histórico racional, está en condicións de ter carácter progresivo”.

Aldo Rossi1

A partir dos anos 60, os textos de Aldo Rossi expresan unha maneira de ver a arquitectura que contradi o criterio unidireccional do movemento moderno. A súa preocupación por unha construción lóxica, aínda que revela nalgún sentido unha visión cándida da arquitectura, vertió un repertorio de nocións que reabriron un debate arquitectónico estancado.

Cimiterio di San Cataldo | ©Fondazione Aldo Rossi
Cimiterio di San Cataldo | ©Fondazione Aldo Rossi

O carácter progresivo, na idea de Rossi, está ligado á procura dunha arquitectura intemporal construída con poucos elementos que proceden de arquetipos da memoria colectiva. Rossi entende cada proxecto como unha parte da cidade, e como tal, debe ser resultado do carácter histórico e técnico da arquitectura que a constitúe. Esa atención crítica aos feitos da cidade conclúe nunha arquitectura que é consecuencia de tamizar as formas da historia local:

“o continuo redeseño dos elementos fixos: o pórtico, a galería, o cubo, o cono, as columnas que se compoñen e sobrepóñense ata formar os elementos reais e cotiáns, no momento que descenden ou escollen “ il locus” no que deben realizarse e mesmo para o que non foron pensados, é cando se transforma en arquitectura”.2

Cimiterio di San Cataldo | ©Fondazione Aldo Rossi
Cimiterio di San Cataldo | ©Fondazione Aldo Rossi

En 1971, cando se formalizou o chamado a concurso para a ampliación do Cemiterio de San Cataldo en Módena, Rossi atopábase convalecente dun accidente automobilístico. Esta circunstancia resultou determinante na estruturación do proxecto:

“estaba na planta baixa, nunha pequena habitación, xunto a unha xanela a través da cal vía o ceo e un pequeno xardín. Case inmóbil, pensaba no pasado, pero tamén contemplaba a árbore e o ceo sen pensar en nada. Esa presenza e, ao mesmo tempo, esa distancia das cousas —unida, ademais, á dolorosa conciencia dos meus propios ósos— transportábame á infancia. Ao verán seguinte, durante o estudo do proxecto, tan só conservaba esa imaxe e o recordo da dor de ósos: vía a conformación osteolóxica do corpo como unha serie de fracturas a recompoñer. No hospital Slawonski Brod identifique a morte coa morfoloxía do esqueleto e as alteracións de que pode ser obxecto.”

Cimiterio di San Cataldo | ©Fondazione Aldo Rossi
Cimiterio di San Cataldo | ©Fondazione Aldo Rossi

Rossi xunto a Braghieri presentaron o proxecto baixo o lema “L’azurro del cielo”  inspirados na novela do escritor francés Georges Bataille “Le bleu du ciel”. Un relato que fala sobre a aprendizaxe da morte e a profundidade absorbente do ceo azul, escrito en 1935 e publicado en 1957.

O terreo onde se construirá a obra emprázase a un dos lados dun antigo cemiterio construído por Cesare Costa en 1880, un edificio perimetral que encerraba un gran espazo aberto no seu interior. No medio das dúas parcelas atópase o Cemiterio xudeu. O proxecto repite as características do Cemiterio Costa pero a planta establécese á maneira das históricas cidades romanas, a través de dous eixos perpendiculares.

Cimiterio di San Cataldo | Fotografía: Diego Terna
Cimiterio di San Cataldo | Fotografía: Diego Terna

Imbuído do recordo da súa estadía no hospital, Rossi pensa un sistema similar ao dun corpo depositado. Establece o límite coa cidade mediante unha construción perimetral en forma de “U”. O eixo central do proxecto ordena as xeometrías elementais empregadas na planta: cadrado, triangulo e circulo. Tamén ordena o percorrido. Un pórtico sinala o lugar de acceso; a secuencia continua co osario en forma de cubo; os columbarios con forma de paralelepípedos, situados de maneira perpendicular ao eixo nunha secuencia de orde decreciente en tamaño e crecente en altura, de modo que as construcións máis longas son as máis baixas e pola contra, as máis pequenas son as máis altas; e a fosa central, un enorme cono que coroa o percorrido. O cubo e o cono transcenden a composición para transformarse en referencias urbanas.

Ese eixo central é a columna vertebral da estrutura osificada que traza en planta. Unha sucesión de elementos tipológicos que non teñen escala nin tempo, alleos a un contexto. Os vans cadrados realzados nos muros son elementos de escala variable. Revelan figuras que teñen semellanza coas composicións pictóricas urbanas que Mario Sironi realizou na década do 20.

Cimiterio di San Cataldo | Fotografía: Diego Terna
Cimiterio di San Cataldo | Fotografía: Diego Terna

O pórtico de acceso ten carácter monumental. Está aliñado en planta e altura aos tres niveles da construción perimetral. É a analogía dun pórtico clásico: dous corpos macizos a cada lado soportan un teito a dúas augas colocado en sentido inverso ao clásico e unha serie de planos de formigón dispostos de maneira transversal substitúen as columnas cilíndricas tradicionais.

O osario é o elemento destacado da composición. Foi concibido como un cubo baleiro, sen teito, con vans sen xanelas. Unha construción inacabada que ejemplifica a ausencia de vida. O tratamento da luz filtrada nos vans, Rossi relaciónao coas pinturas de Angelo Morbelli:

“sempre me impresionaban os cadros como il natale dei rimasti e Pio Albergo Trivulzo, de Angelo Morbelli: observábaos fascinados sen poder xulgalos. Agora servíame deles como medios plásticos e figurativos, útiles para este proxecto. O estudo das luces, os grandes raios que caen sobre os bancos, as precisas sombras das figuras xeométricas deses mesmos bancos e da estufa, todo parecía extraído dun manual de teoría das sombras… Sempre tiven presente este hospicio durante a redacción do proxecto de Módena, e a luz que penetra polas súas vidreiras é a mesma que naquel atravesa, con precisos raios a sección do cubo. Era en fin unha construción abandonada na que se detiña a vida, quedaba en suspenso o traballo, volvíase incerta a propia institución”.3

Os bloques de columbarios personalizan a conformación osteológica. Situados a cada lado da espiña dorsal, a súa altura progresiva proporciona unha tensión crecente, recreando a disposición tipológica doutros cemiterios históricos.

Cimiterio di San Cataldo | Fotografía: Diego Terna
Cimiterio di San Cataldo | Fotografía: Diego Terna

O cono ten carácter monumental. Representa un memorial aos mortos abandonados na guerra. Nos subsolos propúxose unha fosa común que nunca foi construída.

“Rossi fai uso de formas icónicas, pero baleirándoas do seu iconicidad mediante a repetición, unha técnica que mina o aura e a singularidade dos elementos arquitectónicos. Cando se saca a estes elementos do seu contexto estético e funcional, poden empregarse potencialmente como elementos textuais. A súa importancia visual vese minada mediante a repetición de elementos arquetípicos que non teñen unha escala fixa ou determinada. Rossi consegue cambios de escala de varios modos, tanto nos debuxos como nos edificios”.4

Entre 1971 –ano que se premiou o concurso- e o comezo da súa construción en 1978, o proxecto sufriu varias alteracións, aínda que sempre preservou a rúa central, que invoca a solemnidade dun espazo dramático segundo o ritual da tradición italiana. O proxecto de Rossi e Braghieri  só foi construído parcialmente – os pavillóns perimetrais, o pórtico e o osario- pero manifesta indicios da enorme forza expresiva da composición global.

Rossi nútrese da realidade urbana para recrear a monumentalidad clásica mediando a súa visión analóxica. As súas obras asumen o desafío de recuperar a identidade da cidade mediante unha semántica que xorde da lectura racional dos seus feitos urbanos. Con todo, o proxecto para o cemiterio de Módena transcende pola expresividade dos seus debuxos, nos que Rossi, máis que representar un edificio, expón a forza dunha idea.

Cimiterio di San Cataldo | Fotografía: Diego Terna
Cimiterio di San Cataldo | Fotografía: Diego Terna

Marcelo Gardinetti . arquitecto
La Plata. Abril 2018

Notas:

Notas:

Conversa con Aldo Rossi. 2C Construción da cidade, 1972 N° 2/5, pag. 9

2 Braghieri, Gianni. Aldo Rossi, Editorial Gustavo Gilli, 1981, pág. 13

Rossi, Aldo. Autobiografía científica, Editorial Gustavo Gilli, Barcelona, pag. 22

Eisenman, Peter. Dez edificios canónicos, Editorial Gustavo Gilli, Barcelona, 2011, pag.184

Marcelo Gardinetti
No voy a hablar de la penumbra, mejor voy a ver si puedo despertar.
follow me

Arquivado en: faro, Marcelo Gardinetti

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,