Arquitecturas da dor | Íñigo García Odiaga


Serre Road Cemetery, Edwin Lutyens (1869-1944)
Serre Road Cemetery, Edwin Lutyens (1869-1944)

O final da primeira guerra mundial en 1918, deu paso a un próspero período de cambios políticos e revolucións sociais. Todos estes cambios tiveron o seu reflexo na arte e na arquitectura, e sería imposible dar unha explicación medianamente lóxica das vangardas rusas, o constructivismo ou o estilo internacional, sen o contexto histórico xurdido tras a Gran Guerra. Pero se en algo destacou a gran contenda Europea, foi na traxedia humana que xerou a contenda bélica, ata ser considerada o quinto conflito máis mortífero da historia da humanidade.

Para reparar as secuelas do conflito bélico había sen dúbida unha gran tarefa de reconstrución, pero tamén a arquitectura sería necesaria para atender as necesidades do recordo, da memoria ou da identidade. En definitiva, as necesidades da alma. Como dixo Óscar Tusquets:

“Facer arquitectura para os mortos, ou mellor, para os vivos que non queren esquecer aos seus mortos, foi sempre moi agradecido”.

Nestes casos, a tensión do proxecto se debate entre dúas cuestións. A inmensa carga simbólica, pelexa entre o sinxelo da súa función concreta, e a complicación de traer ao proxecto o transcendental e metafísico. É desde esta dualidade, desde a que a arquitectura funeraria ha construído grandes monumentos a todo o longo da historia da humanidade.

Cando o goberno británico atisbaba xa, a vitoria na guerra, seleccionou un equipo de arquitectos para formar a Commonwealth War Graves Commission, cuxa misión sería deseñar os monumentos que conmemorasen aos falecidos durante o conflito. Tres dos arquitectos máis destacados da época, Sir Herbert BakerSir Reginald Blomfield, e Sir Edwin Lutyens pasaron a formar parte deste departamento. Lutyens encargouse de deseñar anteriormente os símbolos do poder colonial do imperio británico, así que coñecía perfectamente o ansia simbólica e conmemorativa deste encargo. A eles encomendóuselles render cos seus proxectos, homenaxe aos falecidos nas batallas da guerra, pero tamén o de custodiar neses espazos a memoria colectiva do horror da guerra.

Son máis de cen os cemiterios e monumentos que Lutyens e os seus compañeiros deseñaron ao longo dos anos, e a pesar das súas diferentes dimensións e emprazamentos todos gardan unha certa familiaridade, coma se a súa xenética mantivese un código unitario.

Os tres primeiros proxectos construíronse en Le Treport, Forceville e Louvencourt. Deles, o levantado en Forceville resultou ser o máis exitoso. Os arquitectos crearon un cemiterio amurallado con lápidas uniformes nun xardín. Para conmemorar todos os credos e ningún ao mesmo tempo, Edwin Lutyens recorreu ás xeometrías das estruturas clásicas gregas, que con tanta claridade aprendera nos seus estudos sobre o Partenón de Atenas. Deste xeito resolveu con esa linguaxe unitaria e clásica todo un catálogo de fornelos, cenotafios, bancadas, escalinatas, pináculos, ermidas ou valados que os cemiterios requirían.

Pero a achega máis emocionante destes proxectos, débese ao paisajismo. Para o desenvolvemento desta parte do proxecto foi clave a figura de Gertrude Jekyll,  unha influente muller dedicada á horticultura, a xardinería, así como á arte e a escritura. Jekyll destacou pola súa adscrición ao Movemento Arts & Crafts, grazas ao cal coñeceu ao arquitecto, Sir Edwin Lutyens, co cal creara numerosos xardíns para vilas na campiña inglesas.

Serre Road Cemetery, Edwin Lutyens (1869-1944)
Serre Road Cemetery, Edwin Lutyens (1869-1944)

As tumbas individuais dispóñense, no posible, en filas rectas e marcadas por lápidas uniformes, a gran maioría dos cales están realizadas con pedra branca Portlan. Pequenas diferenzas formais, entre as pezas explican a condición cristiá, musulmá, xudía ou atea do falecido. Esta rigorosidade formal e xeométrica das filas e columnas de lápidas, converte ao conxunto nunha escultura sobre a paisaxe verde. Idea apoiada pola ausencia de calquera forma de pavimentación entre as filas, o que contribúe a unha simplicidade minimalista, que aínda hoxe cen anos máis tarde, dota á intervención dunha linguaxe rotunda e contemporánea. Sen estes proxectos, entendidos desde o punto de vista paisaxístico, nos que a natureza se converte nun material máis do proxecto, sería difícil entender o Land Art actual ou o traballo de artistas contemporáneos como o de Richard Long ou Walter de María..

Se calquera memorial é un espazo de meditación, os dos campos de batalla da guerra do catorce, son particularmente sobrecogedores. Os inmensos campos plantados de cruces, parecen batallóns sobre as ladeiras. Pero a paisaxe de bulleirais, trincheiras e aramados, que se levantaba neses lugares durante a contenda, é agora unha pradería artificial.

Un tapiz surrealista onde a herba ocultou, construíndo unha falsa naturalidade, un terreo ferido pola barbarie humana que eses lugares, agora bucólicos viviron na súa máxima expresión. Talvez, ese sexa o legado que a Gran Guerra achegou ao campo da arquitectura, o de facer da dor un material de construción.

Íñigo García Odiaga. Arquitecto
San Sebastián. Abril 2014

Publicado en ZAZPIKA abril.2014

Arquivado en: artigos, Íñigo García Odiaga

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,