Arquitectura primaria | Íñigo García Odiaga

Escola de Gando, Diébédo Francis Kéré

O deseño dos edificios de servizo para o Parque Nacional do país Dogon en Mali e o centro de visitantes da Gran Mesquita de Mopti, son os últimos proxectos construídos por Diébédo Francis Kéré.

É realmente tortuoso o camiño percorrido por Francis Kéré ata aquí. Nacido en Gando, unha aldea de Burkina Faso en 1965, foi a primeira persoa do seu pobo en estudar no estranxeiro. Finalizou os seus estudos de arquitectura en AO TEU de Berlín e cun grupo de amigos formalizou unha asociación para construír unha escola no seu pobo natal, Gando. Mediante esta asociación recadou os fondos necesarios para construír a Escola Primaria en Gando mediante un proceso colaborador e de traballo comunitario. O proxecto obtivo o prestixioso premio Aga Khan de Arquitectura en 2004, o que catapultou a súa oficina ao éxito mundial e provocou que a súa ideoloxía por unha arquitectura comprometida se divulgase de forma exponencial.

A obra da escola de Gando destaca por conciliar a tradición e a modernidade tirando proveito daquilo ao que a xente está afeita. Kéré reinterpreta no seu proxecto a esencia do espazo educativo do seu pobo, a reunión da clase baixo a sombra dunha árbore apoiándose na escasa tecnoloxía dispoñible.

Nunha cultura rural como a africana, a autoconstrución está aínda moi arraigada e Kéré achega o seu coñecemento tecnolóxico da modernidade á forma de traballar tradicional e á memoria colectiva fortemente arraigada.

Desta fusión entre o coñecemento tradicional e o contemporáneo, ambas as dúas posturas saíron reforzadas. A arquitectura tradicional ensinou á modernidade como adaptarse ao clima extremo de Burkina Faso. Pola contra a modernidade achegou coñecemento construtivo e novos materiais. Fronte ás pequenas e fráxiles edificacións tradicionais, a chegada de morteiros e cementos permitiu a mellora dos muros tradicionais de ladrillo así como a elaboración de cimentacións máis estables.

Para Francis Kéré a tecnoloxía non está doadamente dispoñible, require coñecemento e formarse nunha educación pouco accesible en África, pero ese punto de partida desfavorable é suplido de sobra por unha gran capacidade de traballo adquirida pola necesidade, pero tamén polo desenvolvemento dunha idea baseada na forza da colectividade. Ese sentimento colectivo desbordante palpable en Gando, malia a falta de medios é o espello dun mundo oposto representado por Europa, onde o coñecemento supliu ese esforzo colectivo. É nesa encrucillada onde se desenvolveu o traballo de Kéré, capaz de establecerse como unha ponte entre ambas as dúas culturas.

Esta reinterpretación en aceiro, madeira, aluminio ou ladrillo do coñecemento tradicional para enfrontarse ao clima ou ao lugar pode ter referentes actuais como as obras de Glenn Murcutt ou as xa máis afastadas de Pierre Koenig. A arquitectura do australiano require da conexión co coñecemento tradicional do lugar nun sentido amplo, cultural, climático, económico ou social, como único modelo posible para proxectar a arquitectura contemporánea no lugar.

Pero estas referencias aínda que próximas no aspecto teórico distan da metodoloxía de Kéré dadas as especiais condicións necesarias para executar as obras en África. Se os primeiros realizan un percorrido que poderiamos chamar normal, no que executan a obra debuxada sobre o papel, Francis Kéré vese a miúdo a entender a obra como un proceso aberto no que ir introducindo cambios en función do prezo dos materiais, das posibilidades de conseguilos ou simplemente do persoal cualificado do que dispón. Un proceso que dista bastante do ideal europeo para construír un edificio.

Parque Nacional de Bamako e Escola de Gando, Diébédo Francis Kéré

Estes días o estudo de Kéré finalizou dúas novas obras encargadas pola Fundación Aga Khan para a Cultura como conmemoración do 50 aniversario da independencia de Mali.

Un deles é centro do visitante na Gran Mesquita de Mopti, un dos edificios máis importantes do país. O centro de visitantes está dividido en tres edificios diferentes, que están conectados polas azoteas. Esta fragmentación constrúe tres pequenos edificios en lugar dun de grandes dimensións o que outorga todo o protagonismo á antiga mesquita. Todas as paredes e as bóvedas de canón están construídas con bloques de terra comprimida, que son moi axeitados ás condicións climáticas, dado o seu efecto illante. O grande aleiro, elevado respecto dos muros, bloquea a forza do sol e permite unha forte ventilación das paredes e as bóvedas. Un recurso que proporciona un fluxo natural de aire. O proxecto recupera ademais a concatenación tradicional de espazos públicos enlazados para fomentar a reunión social.

O segundo proxecto inaugurado por Kéré fai apenas uns meses resume de xeito sobresaínte a filosofía do seu traballo. Tres pequenos edificios resolven as novas instalacións do renovado Parque Nacional de Bamako. Un restaurante, como punto de reunión e ocio, un centro deportivo e un pavillón de acceso que formaliza a entrada ao parque, son os novos requirimentos funcionais.

Parque Nacional de Bamako, Diébédo Francis Kéré

O restaurante está situado sobre unha pequena formación rochosa e adáptase ás súas formas, un claro exemplo de como a arquitectura se adapta á natureza e non ao revés. É esta actitude a que define unha arquitectura que non gasta enerxía en modificar o contexto. Unha arquitectura que gasta intelixencia e pensamento para aproveitarse do que o lugar lle dá. Por exemplo na magnífica integración das espectaculares vistas sobre o parque e o lago, ou nunha construción que utiliza os materiais locais para aforrar en transporte antepoñendo isto á estética, falan dunha arquitectura primaria.

Parque Nacional de Bamako, Diébédo Francis Kéré

Unha arquitectura primaria que antepón o servizo á sociedade fronte a outros requirimentos e fai seu aquel xogo de palabras de “máis ética, menos estética”.

íñigo garcía odiaga . arquitecto

san sebastián. xuño 2014

Artigo publicado en ZAZPIKA 26.02.2012

Íñigo García Odiaga

Arquitecto. Editor de NOMU. 1/5 del estudio de arquitectura VAUMM. Vivo en Donosti.

follow me

Arquivado en: artigos, Íñigo García Odiaga

Tags: , , , , , , , , , , ,