Arquitectura-Arte (I) | Óscar Tenreiro Degwitz

5 (100%) 1 vote

Parece de todo innecesario preguntarse hoxe se a Arquitectura é ou non unha Arte, pregunta que estivo moi presente nos anos sesenta a raíz do esforzo dos sectores marxistas de insistir na súa condición utilitaria cualificando a visión “artística” como unha desviación decimonónica. Porque xa hoxe todos os grandes museos de arte contemporánea teñen moi activos departamentos de arquitectura e existen numerosos Museos de Arquitectura por todo o mundo incluíndo o noso país. E fíxose moi corrente a presenza dos arquitectos en grupos de debate, foros ou entrevistas tratados máis como artistas que como construtores, ata o punto de que rara vez aluden á dimensión técnica da disciplina.

Casa Kubly, Craig Ellwood, 1964 | oscartenreiro.com

O que dicía nas últimas semanas sobre as dificultades que a sociedade venezolana1 no seu conxunto opón, por acción ou omisión, á construción dunha arquitectura con raíces culturais profundas que poidan convertela en patrimonio, propón moitas vertentes para un debate positivo.

O asunto é de moi vella data e ocupa as nosas preocupacións dende moito tempo atrás cando podía comprobarse o que hoxe segue sendo certa, a mínima importancia que nos medios que salientan o intercambio de noticias, eventos, o debate cultural máis público, o que se chama o movemento cultural, ocupa a arquitectura. Mesmo nos medios especializados a situación se mantén; e en xeral o que se publica é o que as noticias internacionais propoñen: a arquitectura do espectáculo, do excepcional ou o ruído da moda, deixando fose calquera exame coidadoso da produción local de arquitectura.

Mesmo o deseño de interiores, disciplina fundamental, se leva a un segundo plano, tomando a primeira liña unha noción estritamente comercial da decoración, cuxas esixencias se fundan nas revistas do ramo e o consumo de marcas. Créase así un pequeno universo moi superficial que permite etiquetar como bo ou malo o que está ao alcance dunha visión epidérmica que se mantén viva co consumo custoso e restrinxido. Un síntoma adicional do atraso dunha sociedade cuxos sectores máis influentes orientan as súas preferencias segundo valores alleos ao esforzo produtivo. Disposta a non conceder demasiada importancia ás inmensas contradicións sobre as cales se move a economía e o intercambio social dun petroestado.

Dicía que o tema é vello. Converseino coa xornalista Mary Ferrero (1936-2003), a propósito da Bienal de Arquitectura de 1967; o que lle dixen entón podería repetilo hoxe con idénticas palabras. Pero ela fíxome notar que os arquitectos, pola súa pasividade, polo seu silencio, podían ser culpables dese estado de cousas. Non puiden senón recoñecer que era así, pero aducín razóns que hoxe me gustaría elaborar de novo, coa distancia de máis de corenta anos e os puntos de vista actuais.

Destaco de inicio que a arquitectura ten, para ser percibida polo público en xeral como unha manifestación cultural, a dificultade de ser unha disciplina que xorde, responde, vincúlase estreitamente, con necesidades de tipo práctico. Iso en certo xeito lévaa á terra, faina camiñar con todo e con todos, co cal os seus contidos culturais en certo modo se escurecen.

Craig Ellwood2 (1922-1992), arquitecto californiano que non estudou en ningunha escola de arquitectura, que rematou a súa vida como pintor e que produciu deseños de moi alto nivel, entre os cales varias (a 16,17 e 18) das famosas Case Study Houses promovidas pola revista Arts and Architecture e a sede do College of Design de Pasadena, un edificio-ponte moi fermoso e depurado, toca ese tema dun modo moi interesante nunha entrevista que lle fixeron nos anos setenta do pasado século:

“O meu amigo Luis Kahn díxome unha vez que un pintor podía pintar un canón con rodas cadradas para expresar a futilidade da guerra, que un escultor podía facer o mesmo… pero que un arquitecto estaba obrigado a usar rodas redondas. Kahn resaltaba así os límites da arquitectura. A nosa busca non é a dunha estética, senón da lóxica, a honestidade e a verdade. Busca que talvez nos leva a unha poética.” 3

Ellwood4 fala dunha poética, necesario atributo da obra de arte, do seu valor cultural, usando o condicionante “quizáis” do mesmo modo como o noso Villanueva, na súa moi acertada definición do arquitecto, di que este “pode” chegar a ser un artista.

College of Design-Pasadena 1976
College of Design-Pasadena 1976

A percepción da arquitectura está pois, para a sociedade en xeral, suxeita á condición de que a obra en certo modo transcenda a súa condición utilitaria e comparta os atributos que son propios da arte, entre os cales a condición poética. Pero o poético como atributo da arquitectura non sempre se percibe de modo inmediato. Está, poderiamos dicir, supeditado a que o usuario ou o observador sexa capaz de ir máis alá, tanto do utilitario, da eficiencia, a practicidad, a capacidade de resolver problemas, coma da superación do asombro, a fascinación, o impacto da monumentalidade, atributos da arquitectura que non sempre derivan do poético senón da dimensión, do efectismo, do novidoso. E para iso requírese un adestramento, unha vivencia, certo tránsito a través e en contacto cos problemas da arquitectura. Nin sequera entre os mesmos arquitectos hai un acordo sobre estas cousas.

Iso contrasta co feito de que calquera novel artista plástico, escritor, escultor, cineasta, poeta, ten garantido que se lle trate como un artista como un creador aínda que estea relativamente lonxe de selo. Mentres que un arquitecto é visto sempre, en principio, máis ben como alguén con capacidades organizativas no campo da construción, dotado de certo bo gusto garantido polo seu adestramento, apto para o deseño a partir do coñecemento construtivo e…dispuesto a seguir os ditados dun cliente.

Este cabalgar entre o utilitario e o poético fai que o arquitecto se sitúe nun terreo en certo modo indefinido, que vexa a súa disciplina como próxima á arte pero sabendo que para chegar a el debe superar uns límites de moi difícil superación. Razón abondo para que a súa participación no debate cultural a vexa con cautela. Esa é unha das razóns do silencio dos arquitectos, pero hai moitas outras que serán o obxecto de sucesivas reflexións5 neste espazo.

Este cabalgar entre lo utilitario y lo poético hace que el arquitecto se sitúe en un terreno en cierto modo indefinido, que vea su disciplina como cercana al arte pero sabiendo que para llegar a él debe sobrepasar unos límites de muy difícil superación. Razón suficiente para que su participación en el debate cultural la vea con cautela. Esa es una de las razones del silencio de los arquitectos, pero hay muchas otras que serán el objeto de sucesivas reflexiones5 en este espacio.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, outubro 2013,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Notas:

1. Pero o asunto non é tan claro nun país como o noso no cal, precisamente, o recén creado Museo de Arquitectura presenta exposicións de propaganda gobernamental nas cales se prohibe a identificación de arquitectos específicos cos proxectos que alí se expoñen, restrición que se aplicou mesmo ás exhibicións levadas a foros internacionais como a Bienal de Venecia. E se a arquitectura non ten un autor específico senón que é producida por “o pobo” ou “as comunidades”, é porque se trata dun obxecto de produción industrial, de artesanía, un “produto social” ou calquera outra cousa menos unha obra con vocación patrimonial no sentido cultural do termo. Négase a súa dimensión artística. E para abundar nisto abonda mencionar que dunha das obras máis emblemáticas do Réxime como é o Mausoleo de Simón Bolìvar, descoñécense oficialmente os seus autores (sobre eles non se informa en ningún documento ou inscrición no lugar), a pesar de que os guías que traballan alí revelan os seus nomes ante calquera pregunta e din así:

“son Lucas Pou e Farruco Sesto, este ultimo, recalcan, de apelido español, pero cen por cento crioulo…”.

2. Menciono na nota de hoxe ao arquitecto estadounidense Craig Ellwood (1922-1992) polo preciso do seu comentario sobre a natureza da nosa disciplina, que se basea en conceptos de Luis Kahn de moita agudeza e sobre todo suxestivos; e tamén porque a súa interesante obra deixa claro que as materias que se formularon entre os arquitectos hai máis de medio século seguen abertas e admiten continuidade no seu desenvolvemento. En efecto, a súa obra está situada no mesmo espazo de inquietudes construtivas, de manexo de recursos de deseño e como consecuencia (aínda que Ellwood o tivese negado como preocupación explícita) no terreo expresivo, de materiais, proporcións e vínculos interior-exterior, que moitos arquitectos manexan hoxe en día. Non obstante a crítica norteamericana, ancorada na idea de estilo que tan ben puxo sobre a mesa o postmodernismo, insistiría en chamar a Ellwood un “modernista” é dicir un arquitecto en certo modo restrinxido pola tradición moderna, mentres que a súa obra sería cualificada como “minimalista”, moi á moda, revelando así a contradición promovida polo uso de termos acuñados para o consumo.

3. La entrevista de la cual saqué las citas que incluyo en la nota de hoy puede verse en SCI-arc Media. Es muy corta y de mucho interés gracias a la vigencia de muchas de sus reflexiones. Al texto que incluyo en la nota se le suman observaciones como éstas:

Muchos arquitectos hoy se interesan en la forma en vez de la fuerza intrínseca que motiva la forma. Juegan con formas.
Un edificio debe mostrar el orden, la disciplina que le da origen.
En el momento en que la forma se convierte en arbitraria o en estilo, se hace algo distinto a la arquitectura, Debe haber alguna fuerza interna que motive la forma porque la forma no existe por sí misma. Esa era una de las expresiones favoritas de Mies Van der Rohe”.

4. En realidade a obra de Ellwood, se ben é verdade que se distingue pola busca dunha nitidez e pureza rectilíneas de marcada horizontalidade deseñadas a base dunha especie de caligrafía de aceiro e vidro na tradición de Cereal que a converte nunha “escritura” ben característica, estivo máis ben asociada á busca de economía de medios (tiña unha extraordinaria experticia na construción con aceiro) e a experimentación con técnicas de prefabricación. De alí xorden os seus “Case Study Houses” (deseñou e construíu tres delas, polo menos) experiencia de construción de vivendas económicas construídas para a venda, deseñadas por arquitectos importantes, promovida pola Revista Arts and Architecture e o seu dono, John Entenza, que durou entre 1945 e 1966. A Número 8 da serie foi a de Charles e Ray Eames que se armou a base de partes prefabricar en só tres días en 1948 nun outeiro xunto ao Pacífico, ou a casa Estenza (a No.9) na cal traballou Ellwood como colaborador de Eames e Eero Saarinen.

South Bay Bank, 1956
South Bay Bank, 1956

Ellwood tiña unha personalidade “hollywoodense”. O seu nome de orixe era John Nelson Burke e decidiu cambiarllo logo que a súa empresa de construción (non estudou arquitectura) tomase o nome Ellwood dunha tenda de licores que quedaba nas súas proximidades logo de agregarlle Craig porque lle gustaba, ata que en 1951 fundou unha oficina de deseño con ese nome e se cambiou definitivamente o seu. A historia que seguiu foi tan produtiva como contraditoria no sentido humano, ata o punto de que tivo relacións sempre traballosas cos seus colaboradores e unha vida accidentada que o levou a deixar a arquitectura, dedicarse a pintar e finalmente establecerse en Italia, onde morreu.

5. A partir delas podería darse un interesante debate cando, como hoxe, se fan esforzos por corrixir os excesos impulsados polas burbullas económicas. Debate moi escorregadizo porque se remite aos conceptos que puidésemos chamar “anteriores” ao exercicio do pensamento sobre arquitectura, entendendo este como un pensar que se dá no proxecto e a construción e non fóra del. Sobre iso tratarei de estenderme nas semanas posteriores.

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,