Arquitectura-Arte (II) | Óscar Tenreiro Degwitz

Diecía a semana pasada que a arquitectura cabalga entre o utilitario e o poético e que esa condición que puidese chamarse híbrida fai que cualificar de artista a un arquitecto polo feito de selo resulta estraño, malia que a calquera escritor, poeta, músico ou pintor, malo ou mediocre, se lle dá ese título, porque se supón que fai arte1, aínda que careza de méritos artísticos.

Leyenda de la fotografía: Variación sobre “La Mano Abierta” de Le Corbusier.
Variación sobre “A Man Aberta” de Le Corbusier.

Á inversa, se un arquitecto convencido do valor artístico da súa obra se opuxese con forza á súa adulteración, transformación, mutilación ou abandono, o máis probable é que non logre ningún apoio, pois a xente o vería máis ben como malcriado, pouco realista, ou como alguén conflitivo e problemático. Porque esa obra, tan importante para el, tan digna de ser conservada, respectada e ata venerada, non é importante para case ninguén, a menos que se conxuguen factores que motivados polas súas mellores virtudes permitan vela dende un punto de vista non rutineiro, sáquea da simple cotianidade. Cousa que ás veces acontece; cando xa morreu o arquitecto (por iso dicía Le Corbusier que o recoñecemento chegaba sempre tarde); cando se lle confire valor mediante a crítica ou un consenso entre xentes do oficio; cando os seus propietarios son xente influente que ademais a promoven; cando pola súa dimensión, o seu carácter simbólico, o feito de ser sede dalgunha institución de prestixio, é admirada por moita xente; ou finalmente, se o seu autor é un personaxe moi celebrado. Condicións que se dan pouco, se tomamos en conta a cantidade de arquitecturas meritorias que se constrúen fronte ás moi poucas que son respectadas. Respecto que se debe a que lla recoñece como parte do patrimonio colectivo, unha calidade que dá categoría de arte2 a unha arquitectura concreta, e a fai transcender os seus atributos meramente utilitarios.

E esa dificultade de recoñecemento débese á condición híbrida da arquitectura, ao cal sumar o seu valor material facial, o seu simple valor en diñeiro investido, sempre moito máis alto que o dun libro, un cadro ou, ata, unha escultura. Todo iso sen considerar o valor agregado polo mérito artístico. E no caso do edificio, trátase dun costo que non é sufragado polo arquitecto senón por un propietario, esixe un laborioso proceso de construción onde participan moitas persoas, e ten unha presenza destacada no escenario urbano, separadamente de ser utilizado, usado, frecuentado, por muchísimas persoas durante moito tempo, ás veces séculos. Condicións completamente singulares da arquitectura, non compartidas con ningunha outra expresión artística.

Por todas estas razóns a obra de arquitectura pode ser e é transformada ao longo de toda a súa vida útil, e aínda que goce da vantaxe de ser ben construída e seguindo cuidadosamente as pautas do seu autor e o beneplácito dun cliente, sofre cambios que ás veces a desfiguran totalmente. Por exemplo cáseas Study Houses (16,17 e 18) do Arq. Craig Ellwood que mencionei a semana pasada, foron todas modificadas ata ser irreconocibles, pese ao seu valor como experiencias pioneras. Pero iso non é senón un detallito comparado coas decenas de miles de obras de arquitectura de valor patrimonial que foron transformadas, mutiladas e modificadas da forma máis radical ao longo das últimas décadas, para non falar da historia universal, que está chea de agresións irrespetuosas e degradantes a importantes monumentos.

Pero vaiamos ao que nos afecta de modo directo. Que pasa cando ademais do devandito ocorre que a sociedade en xeral caracterízase polo desprezo do pasado construído e, en xeral, por unha manifesta incapacidade para a conservación do seu patrimonio urbano? Que pasa nunha situación como a venezolana?3

A Cidade Universitaria de Caracas, por exemplo, foi declarada “Patrimonio da Humanidade” pola Unesco fai case dúas décadas pero o seu estado xeral de mantemento é lamentable. Coa excepción do que se vén facendo no Conxunto Biblioteca-Aula Magna, o resto dos edificios do conxunto esixirían un investimento non menor dun centenar de millóns de dólares para facerlle o honor que merece a súa condición patrimonial, que, díxeno outras veces coincidindo con moitos outros, converteuna na obra de arte máis importante de Venezuela. E a nosa revolución de opereta en quince anos, dispoñendo de diñeiro dabondo, non só non apropiou fondos a este fin senón que llos nega xunto a todo o que nega á Universidade Central de Venezuela. Parece un accidente, un detalle, pero demostra con toda claridade o ínfimo valor que se lle outorga en Venezuela, desde a política, á arquitectura. O cal nun petroestado é o mesmo que dicir desde as máis altas xerarquías do poder social e económico.

Esa actitude descobre un sesgo cultural específicamente venezolano: carecemos dunha tradición urbana e arquitectónica suficientemente sólida como para recoñecer a prioridad da conservación en grao sumo valioso do noso patrimonio construído. Nin sequera a presenza nestes últimos quince anos, nos altos niveis do goberno, dalgúns arquitectos, puido corrixir esa estrechez de miras, co cal queda demostrado que nin eses arquitectos conceden verdadeiro valor á arquitectura, nin dentro de nosa insincera retórica política de avance social4 hai espazo para as esixencias da vida urbana. Isto define de xeito claro a diferenza entre nós e outros países do mundo, incluíndo moitos dos latinoamericanos, nos que o desenvolvemento institucional e cultural, nunca permitise que un suposto avance5 cualitativo en términos sociais incluíse tanta indiferenza, tanta ceguera irresponsable.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, outubro 2013,
Entre lo Cierto y lo Verdadero

Notas:

1. Outras veces escribín sobre a película de fai moitos anos, con Gary Cooper no rol principal, que levaba en español o título “Un contra todos”, baseada na novela “O Manantial” de Ayn Rand (1905-1982) exitosa escritora estadounidense nada en Rusia. Sempre teño na memoria a escena na cal o arquitecto (Cooper) dinamita un conxunto de edificios en construción dun proxecto seu que fora adulterado. Creo, que no xuízo que se lle seguiu o arquitecto saíu absolto, e o que me interesa destacar aquí é a súa actitude fronte á obra e o seu desprezo polo valor material dela, fronte ao enorme valor que tiña para el o seu integridad como produto da súa arte persoal.

Impresionoume esa actitude desafiante que colocaba estímaa do arquitecto sobre a súa capacidade “creadora” por encima de todos os argumentos utilitarios e económicos que xustificaran o atropelo ao Proxecto. Un visión heroica, moi a ton coa época (os anos trinta), atractiva para calquera mozo deseoso de romper esquemas, ansioso por darse a si mesmo unha imaxe liberadora e arriscada.

Díxose sempre que o modelo que Rand tomou para o seu personaxe era Frank Lloyd Wright, pero si non o foi, de todas as maneiras era común nese tempo, si víase a vida con espírito de vanguardia, supoñer que o arquitecto era parte dunha avanzada cultural que lle confería, ata, o dereito a ser implacable no soporte dos seus puntos de vista ata todos os extremos.

2Tratábase en fin de contas de ficción, pero non está demais dicir que ao longo da miña vida profesional hei ter experiencias que ben merecesen unha actitude similar. E o mesmo dirían moitos dos meus colegas, con variacións de intensidade e consecuencias pero con idénticas razóns: o traballo do arquitecto rebaixado a simples pautas básicas que poden ser intervidas a vontade.

Porque forma parte da experiencia de todo arquitecto no noso medio, sufrir interferencias, ver alteracións, asistir impotentes á arbitraria modificación dun proxecto a partir da autoridade do cliente ou do administrador do diñeiro público, todo iso sen que exista un estatuto xurídico que defenda dereitos e protexa de arbitrariedades en nome do diñeiro ou do Poder. E sobre todo (é o que motiva as miñas reflexións de hoxe) un fundamento cultural que actúe como limitación, unha visión da arquitectura con raíces profundas nunha tradición capaz de dar ao oficio a dignidade que ten, por encima das peculiaridades persoais e os impulsos de autoridade. A carencia de regulación é en definitiva unha consecuencia da levedad da tradición arquitectónica, producíndose unha ausencia de soporte que vén ser xeneralizada pese a que, por suposto, existen espazos tanto no área pública como na privada, onde a situación é moito máis positiva. Nichos, podería dicirse, nos cales procédese de modo diferente.

3. Eses nichos, comenteino outras veces, foron moi importantes a mediados do século pasado cando Venezuela atopábase nun proceso de modernización acelerado e unha situación política na que, malia as restricciones que marcaron a etapa ditatorial, o populismo non botara raíces. E, sendo certo que había moi poucos arquitectos en exercicio, as iniciativas públicas e as máis importantes a nivel privado facían por inserirse nunha perspectiva “moderna” que incluía aos arquitectos como unha profesión necesaria, xentes dignas de ser escoitadas segundo sinalábano as pautas dos países de maior tradición.

Pero si a profesión nos anos seguintes se expandió enormemente en términos numéricos, non foi así en términos cualitativos, manténdose un modo de proceder xeneralizado moi incompleto, no medio dunha especie de avasallamiento populista que marcou a acción do Estado e foi progresivamente erosionando a noción de calidade, e como consecuencia, a necesidade de gardar unha visión integral e completa da disciplina. E hoxe seguimos padecendo as consecuencias. Entre elas, a case imposibilidad de que se asuma a construción de edificios tomando en conta todos os aspectos do proceso. Séguese considerando que construír é definir un continente, un envoltorio, sen asumir as consecuencias da súa inserción urbana, das súas “prolongacións”, como se dicía na jerga dos anos cincuenta.

4. Axudar a superar esas limitacións, loitar porque bote raíces unha visión da arquitectura máis completa, madura, consciente das implicaciones a longo prazo da construción da cidade, podería ser o papel, por exemplo, dun Museo de Arquitectura: situar en contexto e intencións o labor dos arquitectos, establecer vínculos con esforzos similares, saltar distancias xeográficas e culturais para situar mellor, axudar a entender mediante o documento, a crítica e o debate, as motivaciones do autor, revelar o que permanece oculto na maraña do utilitario e circunstancial. Pero non é así como entendérono os funcionarios “revolucionarios”. Veno como un organismo de propaganda empeñado en transmitir unha visión unidimensional, única, excluínte, da arquitectura. Non é que unha visión así non poida ter lugar nos seus esforzos divulgativos, senón que estarían obrigados a documentar e apoiar outras visións para poder ser considerada unha institución culturalmente completa, universal, consciente de que o seu escenario é múltiple.

5. Iso sabemos que non é posible no actual contexto político venezolano, pero terá que selo para que a institución xustifique a súa existencia.

Óscar Tenreiro Degwitz

Es un arquitecto venezolano, nacido en 1939, Premio Nacional de Arquitectura de su país en 2002-2003, profesor de Diseño Arquitectónico por más de treinta años en la Universidad Central de Venezuela, quien paralelamente con su ejercicio ha mantenido ya por años presencia en la prensa de su país en un esfuerzo de comunicación hacia la gente en general de los puntos de vista del arquitecto acerca de los más diversos temas, entre los cuales figuran los agudos problemas políticos de una sociedad como la venezolana. Tenreiro practica así lo que el llama el “pensamiento desde y hacia la arquitectura”, insistiendo en que lo hace como arquitecto en ejercicio, para escapar de los estereotipos y cautelas propios de la “crítica arquitectónica”. Respecto a la cual no oculta su desconfianza, que explica recurriendo al aforismo de Nietzsche sobre el crítico de arte “que ve el arte desde cerca sin llegar a tocarlo nunca”.

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,