Arquitecto Clorindo Testa (1923-2013) | Martín Marcos

Un creador entre Apolo y Dionisio

Aínda que nacido en Nápoles, Italia e chegado á Arxentina aos cinco anos; Clorindo Testa era abrigo un home de Bos Aires. Un flaneur porteño. Arquitecto deslumbrante e artista xenial foi produto dunha cidade culta e apaixonada, de alí nutriuse e extraeu as súas principais calidades.

Clorindo Testa (1923), arquitecto nacido en Italia y radicado en Argentina. Uno de los representantes de la corriente brutalista en la década de 1960
Clorindo Testa (1923), arquitecto nado en Italia e radicado en Arxentina. Un dos representantes da corrente brutalista na década de 1960

Formado na Facultade de Arquitectura da Universidade de Bos Aires, sempre preferiu o baixo perfil e que as súas obras falasen por él. Estudante brillante descubriu tempranamente a modernidade na arquitectura e adopto ao mestre Le Corbusier como referente e modelo profesional a seguir.

Para Clorindo Testa pintura, escultura e arquitectura eran parte dun único universo creativo e intelectual, onde moitas veces é difícil determinar os límites entre un e o outro. As súas pinturas abstractas e as súas expresivos debuxos dun ton ás veces intimista, escuro e severo contrastan cunha arquitectura que sempre parece querer contaxiar optimismo e alegría. Sento que esa dualidad vivía e tensionaba dentro de Testa.

Volve a Europa en 1949 cunha beca de estudo para novos graduados da UBA e regresa a Bos Aires tres anos despóis asumido como arquitecto e artista plástico.

Por eses días expón os seus cadros nas galerías porteñas con inmediato suceso e aos 28 anos gaña, xunto a outros colegas, o seu primeiro concurso de arquitectura. O racionalista edificio de 1951 para a Cámara Arxentina da Construción sería o inicio dunha longa e dilatada traxectoria profesional. Testa converteríase no arquitecto arxentino que máis premios en concursos de arquitectura logrou colleitar ao longo de todo o século XX. Isto dá conta da súa enorme vontade e calidade de traballo, pero tamén da empatía e o respaldo que os seus expresivas e innovadoras propostas han ter no resto da comunidade arquitectónica arxentina. A diferenza doutros grandes arquitectos arxentinos Testa non colleitou enconos ou enemistades. A súa obra, por complexa e vanguardista, pode resultar polémica pero é imposible atopar colegas que haxan ter algún preito con el; e iso non é pouco nun ambiente tan competitivo e narcisista como o da arquitectura. A humildad, sinxeleza e xenerosidade sempre o distinguiron como un verdadeiro e elegante cabaleiro.

Cámara Arxentina da Construcción, 1951 | lc-architects.blogspot.com.es

Os primeiros premios para as obras do Centro Cívico da Provincia de La Pampa e a Biblioteca Nacional en Bos Aires o catapultan á categoría de “form giver” e legitiman ao monumentalismo brutalista como un territorio exploratorio posible para as condicións económicas e tecnolóxicas da arxentina desarrollista de finais da década de o´50. O da Pampa será un conxunto onde sobresae un imponente volume prismático de 180 metros de longo en código Chandigarh, no que prevalecen as coidadas proporcións, sombras, cheos, baleiros e un gran axuste plástico, revelando unha sólida formación académica. Na biblioteca un contundente “partido” libera o espazo público a nivel peatonal, concentra os depósitos de libros baixo terra e fai crecer, mediante un monumental “árbore” de hormigón, as salas de lectura nun xesto orgánico de enorme potencia morfológica. Tamén desa época son o modelo urbanístico para o sector de Catalinas Norte e as intervencións nos cemiterios da Chacarita e Flores, como produto do seu traballo no área de urbanismo da Municipalidade da Cidade de Bos Aires.

Biblioteca Nacional en Bos Aires | rae.radionacional.com.ar

En 1964, con 40 anos, Testa será convocado polo liquide e experimentado estudo SEPRA ha participar dun concurso privado para a nova sé do Banco de Londres en plena City financeira porteña. O edificio resultante para a esquina de Reconquista e Bartolomé Mitre é na miña opinión a mellor obra da arquitectura arxentina do século XX e unha das mellores do mundo moderno. A combinación entre a solvencia profesional e rigurosidad constructiva do estudo dos arquitectos Sánchez Elia, Peralta Ramos e Agostini, xunto á vanguardista creatividade de Clorindo Testa produciu un resultado de gran particularidade e excepcional beleza. Unha proposta innovadora dunha modernidad ciertamente influenciada polo último Le Corbusier, pero dotada á vez dunha calidade contextual dentro do denso tecido tipológico do barrio antigo da cidade que é destacable e onde sento que o alumno supera ao mestre. A esquina é tratada como unha praza abrindo a trama de potentes pórticos de hormigón e dando entrada monumental, mediante este espazo de transición techado de colosal altura, á caixa interna e transparente que encerra as funcións do banco. Alí a organización espacial xera unha experiencia dinámica e suxestiva de planos e bandexas suspendidos no espazo. Testa rompe coa imaxe dun banco tradicional e modernízaa de xeito radical, pero ao mesmo tempo produce unha complexa lección de como facer dialogar de xeito amable e respetuosa fortes xestos e formas arquitectónicas coa cidade preexistente.

Vista da columna e escaleira caracol que funciona como eixo o rededor do cal se articulan as plantas do edificio do Banco de Londres e América del Sur na cidade de Bos Aires (hoxe Banco Hipotecario). Arquitectos: Estudio SEPRA e Clorindo Testa (Asoc.).1966 | Fonte: Revista “Summa” n° 6/7. Dicembro de 1966, Bos Aires | Autor: Eduardo Colombo | wikimedia.org

Clorindo Testa foi un creador culto, multifacético, non dogmático, dun gran oficio e capacidade creativa. As súas obras de intervención no antiquísimo conxunto colonial dos monxes recoletos, nos anos ´70, deron lugar a un dos centros culturais públicos máis dinámicos e queridos da cidade, facendo popular nestas latitudes a idea de “reciclar” e instalando unha toma de conciencia respecto do patrimonio arquitectónico e as súas potencialidades.

As súas vivendas tamén serán motivo de experimentación e de procura dunha poética singularmente provocativa, desde os volumes coloridos e irregular geometría das casas A Tumbona e CapoTesta na costa arxentina, ata os edificios de vivenda colectiva como o logrado conxunto da rúa Castex 3335. Alí Testa traballa a idea de balcóns-patio para os departamentos e logra unha inserción non traumática da tipoloxía en torre dentro do tecido compacto da mazá porteña. Testa demóstranos todo o tempo que sempre primeiro é a cidade, aínda nunha arquitectura de xestualidade formal tan potente como a súa.

Conxunto de Vivendas Castex 1975-1985 | arquitectura.com

O seu paso pola docencia universitaria foi fugaz, tivo unha cátedra na Universidade de Bos Aires a finais dos anos´50 pero ao pouco tempo soubo que iso non era para el; non atopou alí ese pracer e concentración que só lle daban o seu estudo, o seu atelier e o diálogo ensimesmado e lúdico coas súas obras. Iso non obsto para que a propia UBA nomeáseo “Doutor Honoris-Causa” e uns anos mais tarde, en 2006, a cidade de Bos Aires distinguíseo como “cidadán ilustre”.

Testa ensina polas súas obras, facendo máis con menos, e iso nun país onde os recursos escasean é case un compromiso ético e moral. Unha forma de entender a profesión. O seu minimalista e económica proposta de 1987 para a sé do Instituto de Cooperación Iberoamericana-ICI nun estreito e tortuoso sótano cunha mínima entrada sobre a rúa Florida en Bos Aires é testemuño desa forma de entender a arquitectura como servizo e oportunidade. A arquitectura pode e debe facer mellor a vida, parece dicirnos. A súa procura alegre, pero nunca frívola, da beleza levouno a experimentar formas, cores e texturas de gran expresividade pero sen descoidar nin facer concesións na función e a utilidade propias da mellor arquitectura. As súas obras teñen sempre moi presente a idea-forza dun “partido” claro e contundente, pero tamén invitan a un percorrido máis intimo e fenomenológico polos detalles, os climas e os pequenos guiños que o creador vainos deixando ao longo desa rica promenade que nos propón transitar.

Clorindo Testa no sue estudio | Fotografía: pruxo | wikimedia.org

Se ha ir un gran arquitecto e exitoso artista que desde o seu particular óptica creou unha obra xenial e irrepetible. Debe servir, de igual forma que el suscito a súa relación con Le Corbusier, como inspiración creativa e non como modelo a copiar. Nela permanentemente conviven a razón e a emoción. Testa a sabido tomar, con intelixencia e mesura, de Apolo e de Dionisio o mellor que cada un tenia para darlle. Alí e no seu amor á cidade reside o principal valor do seu testamento.

Martin Marcos . Arquitecto e urbanista. Profesor Titular FADU UBA

buenos aires. abril 2013

Martín Marcos

Docente de la Facultad de Arquitectura, Diseño y Urbanis­mo (UBA) y director del Museo de Arquitectura y Diseño de la Socie­dad Central de Arquitectos en Buenos Aires hasta 2018. Actualmente lleva la dirección del Museo Nacional de Arte Decorativo – MNAD, en el Palacio Errázuriz-Alvear. 

Arquivado en: artigos, Martín Marcos

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , ,