Que achega un arquitecto á sociedade actual? Como se comunica coa sociedade? | Jorge Meijide

4.8 (95%) 4 votes

La sociedad del espectáculo, Guy Debord.
A sociedade dol espectáculo, Guy Debord.

A resposta é clara: achegamos a firma que avala a nosa capacidade profesional.

Pero antes definamos un par de termos, arquitecto e arquitectura.

Primeiro nós, arquitecto, do latín architectus, que deriva á súa vez do grego architekton, composta por archi, principal ou xefe e tekton, obra. O arquitecto é pois o xefe ou mestre de obras. Segundo a Real Academia é, sinxelamente e nunha frase, aquela

“persoa que profesa ou exerce a arquitectura”.

E segundo, a que está por encima de nós, arquitectura, do latín architectūra, definida como o

“arte de proxectar e construír edificios.

Así, sen máis, en dúas fases consecutivas, proxectar e construír; o que a converte inmediatamente nun acto case indivisible. Unha arte, pois así o di, composto por dous partes cunha finalidade, construír, pero que une a unha fase previa, proxectar.

Louis Kahn, que tanto xogo dá nisto de falar de arquitectura, dicía na súa xa famosa conferencia no Politécnico de Milán de 1967, unha das súas famosas sentenzas:

“Ante todo debo dicir que a arquitectura non existe, existe a obra de arquitectura.

Ata aquí a cousa parece clara, compliquémola un pouco.

En A estrutura ausente1 Umberto Eco dinos:

“O arquitecto verase obrigado continuamente a ser algo distinto para construír. Haberá de converterse en sociólogo, político, psicólogo, antropólogo, semiótico… e a situación non cambiará se o fai traballando en equipo, é dicir, facendo traballar con el a todos os profesionais anteriores.

Obrigado a descubrir formas que constitúan sistemas de esixencia sobre os cales non ten poder; obrigado a articular unha linguaxe, a arquitectura, que sempre ha de dicir algo distinto de si mesmo (o que non sucede na lingua verbal, que a nivel estético pode falar das súas propias formas; nin na pintura, que pode pintar as súas propias leis; e menos aínda na música, que soamente organiza relacións sintácticas internas ao seu propio sistema), o arquitecto está condenado, pola mesma natureza do seu traballo, a ser con toda seguridade a única e última figura humanística da sociedade contemporánea; obrigado a pensar a totalidade precisamente na medida en que é un técnico sectorial, especializado, dedicado a operacións específicas e non a facer declaracións metafísicas.”

Xa nos anos setenta escribía Antonio Miranda a situación da profesión nos seguintes termos:

“A realidade complexa e a cantidade de axentes que interveñen no proceso de produción da arquitectura, e sobre todo, a indiscriminada e masiva banalización dos códigos arquitectónicos para a súa incorporación á economía de mercado, obrigaron á maioría de arquitectos a prescindir do seu endogámica capacidade creativa, para converterse en pezas mecanicamente estereotipadas da engrenaxe produtiva.”

Pouco parece cambiar.

Desde ese punto de vista somos un axente necesario para a sociedade, esta confíanos a ideación e construción das, outra vez en palabras de Kahn, institucións do home que conforman o hábitat construído do home.

O panorama parece cando menos de mutua dependencia, pero desgraciada ou afortunadamente a ecuación non é tan sinxela e son moitos os condicionantes que se interpoñen en tan aparentemente clara relación. Unha relación que é cada vez máis distante e máis difusa. Unha relación difícil na que cremos partir dunha posición de vantaxe desde a nosa exclusiva atribución. Quizais por iso chegóullenos a ver como un mal necesario a miúdo incómodo.

Esta sensación herdada de momentos pasados da profesión hoxe non é real; a sociedade demanda hoxe outro tipo de relación máis participativa e as iniciativas colectivas xorden mostrándonos outra maneira de exercer e entender a profesión. Todo iso quizais debido ás circunstancias socio-económicas actuais, ou a unha evolución da profesión que esgotou o modelo actual de traballo e a nosa relación con el.

O aparente e inevitable ensimismamiento que a nosa profesión parece que propicia, debido á especial natureza da súa arte, da súa praxe, ou a un modelo determinado de docencia que os plans de estudo das nosas escolas continúan aplicando sen evolución, e aos que a recente implantación do plan Bolonia non creo que mellore, e oxalá me equivoque pola parte que me toca2; fixo que tardemos en recoñecer que certas relacións cambiaron e que se demandan outros modelos de actuación. Novos modos de relación cunha sociedade que avanza rápida cada vez máis concienciada socialmente e mellor educada en novas necesidades e da que xorden, ou rexorden, novos e distintos modelos de relacións sociais e urbanas.

As cada vez máis inevitables e indispensables redes sociais, coas súas relacións virtuais, non fixeron senón aflorar e acrecentar esas relacións que, de volta á rúa, á realidade, cristalizaron todos eses anhelos en novas accións.

Os sistemas complexos, e a sociedade éo, evolucionan por medio das súas propias crises, está na súa propia natureza; necesítanse revulsivos e hartazgos, ou empachos como o que pasamos, para axudar a ver as cousas doutra maneira. Como dicía Lampedusa por boca do Gatopardo,

“se queremos que todo siga como está, é necesario que todo cambie”.

As activas e cada vez máis xeneralizadas accións colectivas non se derivan só da falta de encargos, senón que son consecuencia dunha nova sensibilidade social cara aos temas urbanos, de novos usos da cidade e os seus espazos, e de inquietudes sobre o estado da nosa profesión. E quero pensar que isto non é debido exclusivamente ao enrarecimiento dos encargos senón que é froito dunha nova inquietude acerca dun modelo de profesión que necesita e quere repensarse.

Doutra banda as iniciativas de carácter urbano, coa rehabilitación de usos e espazos, xorden coma se désemonos/désemosnos conta agora de que a cidade é realmente nosa; na que han de inserirse novos espazos e repensar os existentes para que acollan todas estas iniciativas. Benvidas sexan todas aquelas que axuden a rehabilitar e rexenerar tanto mentes como espazos.

Fomos actores e espectadores a partes iguais dunha crecente vulgarización e un inexorable empobrecimiento do noso traballo. Participamos, por acción ou por omisión, na degradación das nosas condicións de traballo e por extensión dos resultados do mesmo. Admitimos premisas inasumibles, condicións, prazos, honorarios, etc. por parte dos axentes encargantes, públicos ou privados, cos que dificilmente se pode realizar o que todos entendemos que debe ser un bo traballo de arquitectura. Isto pasou e habemos entradoa a forza nun xogo no que todo se ha banalizado, relativizado e degradado.

Esa banalización é a que non instrúe a unha sociedade, e a que a fai confundir arquitectura, o traballo de arquitectura do que Kahn falábanos, con outros fins. Ao final todo se simplifica e confúndese.

Reclamamos por todo iso unha autocrítica do estado da profesión.

O desconcerto e a desazón das circunstancias actuais quizais nos brinden un bo momento para reestruturarnos como colectivo. Quizais non viría mal un pouco de corporativismo saudable que nos una e dótenos dunha voz máis coherente e conxunta, que aprenda a transmitir e conectar.

Temos nestes momentos una das xeracións de arquitectos mellor preparados, máis capacitados e con máis medios que nunca. A nosa arquitectura é exemplo e os nosos arquitectos solicitados. É un capital que non se pode desperdiciar, desaproveitar ou degradar.

De todas as crises sáese e adóitase saír reforzado, mentres tanto preparemos o camiño.

Alguén dixo que é nos comezos cando as cousas deben quedar ben establecidas. Convén lembrar os inicios de determinadas situacións para ver máis clara a súa traxectoria, cos seus erros e acertos, e ver o seu final ou as solucións para o seu arranxo.

Do mesmo xeito que Kahn lembraba:

“Encántanme os comezos. Marabíllanme os comezos. Creo que é o comezo o que confirma a continuación. Sinto veneración pola aprendizaxe porque é unha inspiración fundamental; non é só algo que ten que ver coa obrigación, senón que nace dentro de nós. A vontade de aprender, o desexo de aprender, é unha das máis importantes inspiracións”.

O traballo de arquitectura é un feito compacto que fusiona proxecto e obra. O proxecto é unha fase fundamental que non se inicia co encargo, co programa ou co lugar; é unha fase previa a todo que leva implícita tanto unha actitude como uns coñecementos. Empeza o día en que empezamos a mirar as cousas doutra maneira.

Un proxecto é un proceso e iso é no que estamos. Un proceso constante de rexeneración. Un proceso tan completo como complexo. Hai tantas arquitecturas como arquitectos e definir unha única arquitectura é unha tarefa fútil e estéril. Falar de arquitectura é penetrarse nun quefacer, nunha profesión que é tanto un modo de ver as cousas como un modo de facer as cousas. Fai falta unha ética do traballo.

Un proxecto de arquitectura é, inevitablemente, un proceso persoal, diriamos que íntimo, no que se dan cita todas aquelas cousas que co tempo vanse adquirindo. Toda creación é un acto de intimidade, é un acto solitario, individual, calquera acto de creación, calquera acto de comprensión éo. Todo sentimento é individual.

Trátase da procura dunha nova aproximación á arquitectura, e por extensión da profesión, en resposta ás dificultades, a degradación e a manipulación da escena arquitectónica actual. Trátase de operar a nivel emocional fronte a arquitecturas que operan no campo meramente material, ou directamente baleiras de contido; arquitecturas que non din nada fronte a aquelas nas que a emoción da súa creación expón a súa realidade. A emoción da arquitectura.

Jorge Meijide . Arquitecto
Coruña. Novembro 2017

Notas:

1 A estructura ausente. Introducción a semiótica, Umberto Eco, 1968.

2 Cinco anos pasaron desde que isto escribiuse e a día de hoxe hei de constatar que, tristemente, as cousas neste campo non melloraron nin teñen visos de mellorar.

Texto para as Xornadas do Laboratorio de Ideas celebradas na sede do Colexio de Arquitectos de Vigo en xuño de 2012, revisado en novembro de 2017.

Arquivado en: faro, Jorge Meijide

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,