Pensar a arquitectura (II) | Óscar Tenreiro Degwitz

Artigo continuación de “Pensar a arquitectura (I)”.

Neo-clasicismo auténtico la “Neue Wache”, Palacio de la Guardia, en Berlín (1818) de Karl Friedrich
Neo-clasicismo auténtico a “Neue Wache”, Palacio da Guardia, en Berlín (1818) de Karl Friedrich

É necesario aclarar o que podemos entender por ideoloxía, unha palabra que se adoita aplicar só á política e produce dúbidas aplicada a outras actividades humanas.

Tomo esta definición:

“Unha ideoloxía é o conxunto de ideas que inciden en maior ou menor grao nas características da práctica de calquera actividade humana, xa sexa no ámbito económico, social, político, cultural, moral ou relixioso, ou en calquera outro derivado de estes”.

Non hai pois na noción de ideoloxía ningún contido peyorativo nin ten sempre que aludir como se fixo a partir de Marx, a superestructuras económicas ou sociais. Remítome ao “conxunto de ideas que inciden na práctica” o cal deixa espazo para que poida falarse dunha ideoloxía de grupo (Van Dijk), case-persoal, en lugar de, como é habitual, ideoloxía en termos socio-políticos. O cal non impide aceptar que aquela sexa informada por esta.

Como se segue da definición, toda ideoloxía ten unha orixe filosófica, xorde dun modo de ver o mundo, de pensalo. Pero non por iso quen actúa segundo unha ideoloxía coñece o pensamento filosófico que a orixinou.

Ese descoñecemento non importa demasiado, porque a ideoloxía inevitablemente orienta un modo de proceder na realidade. Establécese algo parecido a un código de conduta, unha norma para a actuación.

Como se termina expresando ese “modo” (moral) na práctica dunha actividade, se ela pretende converterse en arte ou se define como arte: no que fai o pintor, o músico, o escritor, o poeta… o arquitecto?

Hai moitas respostas posibles a esta pregunta, todas incompletas. Porque como o lembrei con insistencia, en toda actividade humana o que se fai pénsase mentres se fai, é dicir, o pensar unha actividade exprésase dentro dos límites desa actividade.

Pénsase facendo.

Á parte de calquera argumento académico, que os hai moi sólidos, iso enténdese por sentido común: non hai pensamento previo á acción que a defina ou garanta resultados. E os mecanismos que fan que o pensar “anterior” leve a decisións sobre a acción mesma de pintar, escribir con letras ou notas, deseñar, son sempre imprecisos. Motívaos a intuición, a reflexión, as preferencias e inclinacións persoais, as destrezas “técnicas” de cada quen, as afinidades estéticas ou éticas (“unha e a mesma cousa” segundo Wittgenstein), unha constelación persoal de motivos, virtudes e limitacións, respecto do que corresponde facer en cada caso.

E nese punto, no que decide o que se vai a facer, desde a ideoloxía dáse o “salto” cara a normas que queren simbolizar os valores ideolóxicos. Para Lle Corbusier foron os Cinco Puntos (o edificio sobre pilotes, a planta libre, o teito xardín, a xanela lonxitudinal e a fachada libre), para Adolf Loos considerar o ornamento arquitectónico como delito, en música, para Schönberg, o uso das doce notas equivalentes, para Mondrian separarse de toda representación pictórica da natureza, para os surrealistas a escritura automática do poema. E tantas outras cousas, todas elas prescricións “técnicas” que se identifican, que funcionan como figuras, dunha ideoloxía.

É nestes casos a Ideoloxía Moderna: romper coa tradición inmediata, facer militancia (tamén política) desde a arte, incorporar a visión tecnolóxica ao quefacer artístico, afastarse dunha preceptiva moral, escandalizar ao estamento social en clave revolucionaria, converter o tema social (a vivenda das masas por exemplo ou a investigación sobre a vivenda mínima), en obxectivo da arquitectura. Quen abrazaba a ideoloxía “do Moderno” aceptaban o código técnico que a acompañaba.

Neo-clasicismo “fake” La ampliación de la National Gallery de Londres (1991) de Robert Venturi (1925
Neo-clasicismo “fake” A ampliación da National Gallery de Londres (1991) de Robert Venturi (1925)

Ideoloxía contra ideoloxía.

Esa normativa técnica de orixe ideolóxica, ríxida e limitada no seu afán de opoñerse ao mundo académico Beaux-Arts, foi o obxecto dos ataques postmodernistas. É así como exponse un regreso ao discurso filosófico como posible xerme dun modo de aproximarse á arquitectura menos dogmático. Pero a visión postmoderna, a mans do oportunismo, contaminouse de desquite ata operar como ideoloxía reaccionaria. Ignorouse a importante orixe filosófica da visión moderna para reconectarse, en termos ideolóxicos, cos códigos Beaux-Arts. Revívese así a noción de estilo. Aparecen (son os setenta do século pasado) os ingleses neoclásicos “fake” como Quinlan Terry, o pasticho imitativo ao Robert Venturi na National Gallery de Londres, os escapismos de Leon Krier, as horripilantes “Areas de Picasso” do catalán Manuel Nuñez en París, o Bofill de aquí e alá (menos os aeroportos). Ao debilitarse o fundamento ético-ideolóxico déixase paso franco ao manierismo da linguaxe “persoal”, á visión do arquitecto como recurso instrumental do Poder, á nostalxia, á arquitectura espectáculo, barato ou caro. Comercialízase sen mala conciencia a imaxe arquitectónica. E déixase ao carón o concepto de responsabilidade social e as súas implicacións democráticas, obxectivo central para a modernidade. Así, dúas décadas despois, China ben vale unha misa.

É dese confuso caldo ideolóxico de onde xorden nos oitenta os diálogos co deconstructivismo filosófico francés (Jacques Derrida) capitaneados por Peter Eisenman. Pretexto para crear códigos técnicos: ruptura co ángulo recto, fragmentación (unha simplista analogía coa deconstrucción da linguaxe), torceduras, diagonais. Se “traducen” á arquitectura métodos analíticos da linguaxe.

Tolearon os arquitectos? Non, están a inventar unha moda. E cara a alá van os Museos, o MOMA aloxa ao deconstructivismo” en 1988. Éxito e pronto esquecemento.

O artigo continúa en “Pensar a arquitectura (III)”.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, marzo 2011,
Entre o Certo e o Verdadeiro

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,