Pensar a arquitectura (I) | Óscar Tenreiro Degwitz

Villa Adriana | Fotografía: Óscar Tenreiro Degwitz
Vila Adriana | Fotografía: Óscar Tenreiro Degwitz

O desexo de contrastar puntos de vista sobre o que se debe facer fíxose forte entre arquitectos no últimas tres décadas. Nalgúns medios académicos ese desexo, convertido en materia de estudo, denomínase (incorrectamente) Teoría da Arquitectura. Que sería un corpo de ideas, conceptos, puntos de vista, que buscan explicar a arquitectura, entendendo por explicación

“o facer patente o que, por que, para que, e o como das cousas e dos sucesos do mundo”,

definición que tomo a falta doutra mellor e que foi a sustancia do quefacer filosófico durante séculos.

Cando entrei a estudar Arquitectura en 1955, víase como “teoría” a cátedra sobre “Introdución e Elementos da Arquitectura”, que viña ser como un discurso xeral sobre a arquitectura e o oficio de arquitecto. O noso profesor era Santiago Goiri (1919-1974), quen nos falaba por exemplo de que o principal problema da arquitectura era a cuberta, de que a historia da Humanidade estaba escrita en pedra, ou das partes das que constaba un Proxecto.

Villa Adriana | Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz
Vila Adriana | Fotografía: Óscar Tenreiro Degwitz

Pero nada máis. Non xurdira aínda o oficio de “crítico de arquitectura”; e quen exercía esa función facíano máis ben desde a perspectiva do historiador. Soaban moito os nomes de Sigfried Giedion (1888-1968), de Lewis Mumford (1895-1990) e un pouco menos Nikolaus Pevsner (1902-1983), todos historiadores. De Giedion recomendábannos insistentemente ler “Espazo, Tempo e Arquitectura”; e cando se fixo forte o prestixio de Bruno Zevi (1918-2000) leriamos “Saber ver a Arquitectura” (1948) onde a historia era fundamento do xuízo de valor.

Reyner Banham (1922-1988) ou Leonardo Benévolo (1923) cultivaron esa mirada, así como na década seguinte Manfredo Tafuri (1935-1994). Giulio Carlo Argan (1909-1992) aínda que bastante maior que Zevi, irrompe no mundo da crítica máis tarde, co seu libro “Proxecto e Destino” de 1965. Eran nosas referencias.

Villa Adriana | Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz
Vila Adriana | Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz

Continuadores.

A partir dese legado, a fins dos sesenta expándese a actividade crítica co postmodernismo. Os nomes son moitos. A crítica institucionalízase… e se empobrece o debate. Os críticos reclaman autonomía (?). Pásase dunha visión “sobre todo ideolóxica” a unha que quere ser “sobre todo filosófica”. Un exemplo da primeira podería ser a crítica (1956) de Giulio Carlo Argan á igrexa de Ronchamp de Lle Corbusier, á cal consideraba, desde o seu marxismo, unha traizón ao racionalismo do primeiro Corbu. E da segunda o famoso libro de Robert Venturi “Complexidade e Contradicción na Arquitectura” (1966) que é un intelixente resumo de moitas das reflexións sobre a arquitectura histórica que viñan circulando desde os anos cincuenta.

A famosa frase de Aldo Rossi (“non hai xustificación ideolóxica para unha ponte que cae”) formulada por un home de formación marxista, marca o abandono de “ese” fardo ideolóxico. Rossi, xa non un historiador senón un arquitecto en exercicio, chama a unha visión da cidade máis completa, valora o papel do monumento, da memoria, recorre ao concepto da analogía entre cidade nova e cidade da memoria, rescata do desprezo imaxes dunha arquitectura esencial: o teito a dúas augas, a xanela como perforación, a simetría barroca. Establécese a “cita”, o detalle que reproduce o vello ornamento. E imponse a arquitectura de papel, o culto aos valores gráficos da representación da arquitectura.

Villa Adriana Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz
Vila Adriana | Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz

Metafísica e Arquitectura.

Se o postmodernismo non podía negar o valor da arquitectura da segunda xeración moderna (Aalto, Kahn, Niemeyer, Villanueva, Barragán) fíxoo prescindindo das súas raíces culturais. Converteuse a Lle Corbusier, como portavoz do moderno, no inimigo visible. E se el había devandito que estaba “fóra de todo propósito filosófico” correspondía refutarlo convertendo o filosofar en recurso central. É esa a “Teoría” da Arquitectura, que suplanta a dos meus tempos de estudante. Manéxana non só historiadores senón arquitectos activos (ademais de Rossi, Venturi, Eisenman, os Krier, etc.).

Parten da idea de que unha construción metafísica ten unha correspondencia directa nunha física, a arquitectónica, esquecendo (salvo Leon Krier, ideólogo nato) que todo razoar filosófico para incidir na acción faise ideoloxía, código moral ético e estético que dita un modo de proceder técnico. O “encanto da linguaxe” confunde. Para ir do discurso á acción “dentro” da disciplina necesítase unha normativa ideolóxica de alcance técnico. Como que un edificio sexa branco, sobre pilotes, que a escala musical sexa dodecafónica ou que a pintura sexa abstracta. O discurso filosófico queda atrás. Buscando escapar dunha ideoloxía adóptase outra. É o que estes pensadores-arquitectos fan, en fin de contas.

No fondo todo creador ao seleccionar unha cor, un material, unha harmonía, faio a partir dunha ética (vinculada a unha estética) que deriva dun corpo ideolóxico. E ese creador pode ser grande ou mediocre. Paradoxalmente, moitas arquitecturas de bos pensadores, como os que acabo de nomear, son de pouco interese.

Villa Adriana Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz
Vila Adriana | Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz

Hoxe faise ideoloxía co uso da computadora, así como fíxose ideoloxía cos sistemas de edificacións (normativas industriais, prefabricación) desde a visión marxista. Todo o mundo a facer superficies alabeadas e traballar con redes espaciais!

Pero máis vale non esquecer que as ideoloxías son excluíntes, deben ser substituídas por outras grazas á achega do creador libre, do artesán, do que constrúe nun contexto cultural específico e non quere nin debe ser excluído. As ideoloxías como códigos de conduta xorden para ser superadas, modificadas ou enriquecidas.

Villa Adriana | Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz
Vila Adriana | Fotografía Óscar Tenreiro Degwitz

O artigo continúa en “Pensar a arquitectura (II)”.

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, marzo 2011,
Entre o Certo e o Verdadeiro

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,