Enrique Barrera · Arquitecto, Deseñador, Interiorista, Director de Arte e profesor en ESNE

“O deseño é a alma das cousas creadas polo home”.

— Steve Jobs

Nesta nova tempada da sección “baliza” ue comezamos, penetrámonos no mundo da televisión, e que mellor forma de facelo que da man de (@ebarrera_). Este arquitecto e deseñador de espírito inquieto, formado na ETSAM conxuga o seu labor docente (como profesor na UCJC e en ESNE, onde foi Director do Grao en deseño de Interiores) co seu actual estudo, In Design We Trust, especializado en restauración e televisión.

“O deseño o é todo. Non existe hoxe un negocio por bo que sexa que non necesite do deseño para comunicar as excelencias dos seus produtos ou servizos, para transformar en experiencia a visita do seu potencial cliente.

E do profundo convencemento da capacidade de poñer en valor os negocios e produtos a través do deseño nace In-Design-We-Trust. Unha empresa que ofrece solucións totais de Deseño, especializada en restauración e deseño de produto.”

Enrique Barreira é o autor das reformas de programas actuais como “Pesadelo na cociña“, de Alberto Chicote, e recentemente o máis popular e disparatado restaurante da televisión: o “First Dates” de Carlos Sobera.

Esta trasfega televisiva non lle impediu cultivar premios de carácter nacional e internacional con proxectos como a promoción de 166 vivendas VPP na rúa Honrrubia 9 (Ensanche de Vallecas, Madrid), a Urbanización do P.A.R. de San Cayetano en Madrid, ou a remodelación da Praza de Tirso de Molina en Madrid.

Pasean, lean e gocen da “maxia televisiva”!

Entrevista Enrique Barrera | Fotografía: Seber Ugarte
Enrique Barrera | Fotografía: Seber Ugarte

Como se definiría Enrique Barrera?

Sinto incapaz de facer tal cousa. Gústame pensar que son alguén inquieto, un perseguidor no sentido cortazariano, calquera cousa, antes que mirar a paisaxe desde a xanela…

Desde a súa formación como arquitecto e agora como docente, que opina dos programas e do sistema educativo actual nas escolas de Arquitectura e Deseño?

É difícil contestar a isto… A universidade é fundamental, pero opino que lamentablemente hoxe en día as institucións están máis preocupadas, en xeral, da xestión, das estatísticas e do número de alumnos que atraen, que de ser a avanzada da sociedade. A universidade debería actuar como un explorador que traballa para a sociedade, pero os seus mecanismos son tan lentos… (xeralmente con máis motivo maior é esta) Cando ao fin pon algo en marcha resulta estar xa obsoleto. Unha e outra vez móstrase incapaz de dar respostas ás inquietudes e necesidades do seu propio tempo.

A universidade que eu entendo debe marcar o ritmo, propoñer, innovar, avanzar a peito aberto, aínda que ás veces non acerte, aínda que se equivoque, porque a súa función non é a de dar solucións senón as de facerse preguntas, a de abrir portas. Segundo eu enténdoo unha universidade debería traballar no lado da vertixe e non no da seguridade.

Coñezo xente valiosísima, entregados á causa, desexando dar clase, compartir as súas experiencias… teñen tanto que achegar… pero a universidade non lles deixa sitio. Prémianse unicamente outras cousas… doutores, moitas veces con teses de pomposos títulos que foron postos antes sequera de empezar a investigar sobre temas que apenas interesan ao seu autor… cousas así.

Que aspectos poderíanse mellorar e/ou completar?

Moitos, moitísimos. Pero o máis importante, o único importante, é que o que se faga fágase de verdade. Que non sexa un xogo, ou mellor devandito, que non sexa un simulacro. Que haxa risco e compromiso. Isto, que pode parecer unha trivialidade, ou unha obviedad, resulta ser o máis difícil.

Facer arquitectura non é xogar ás casiñas. Non se trata de producir planos e renders que teñan “aparencia de arquitectura”. Non se trata de replicar formas que se agarraren á seguridade do café quente. Hai que xogar, si, pero como xogan os nenos, esquecéndose para comer, resistíndose a durmir, desollándose os xeonllos, porque todo o seu ser está metido no xogo.

Trátase de arriscar e espirse. Trátase, nas palabras de Lorca que tanto citaba Sáenz de Oíza, de

“queimar o Partenón cada noite para volver levantalo cada mañá”.

E se non, non hai arquitectura. Non hai nada.

Cal foi o motivo ou causa que lle levou a canalizar a súa vida profesional facía o “deseño”?

Nunca mo expuxen. De súpeto estaba alí.

Durante moito tempo detestei a palabra deseño. Soábame a un postureo superficial, a relamido, a esnobismo. Pero un día reparei na súa etimoloxía (sempre a etimoloxía) Deseñar é designar, ou sexa poñerlle nome ás cousas, separalas do resto do mundo. E entón pareceume que “deseñar” era marabilloso.

De todas as maneiras creo que sempre fixen o mesmo, o único que pasa é que van cambiando os nomes que se lle poñen a aquilo que feixes. É dicir, chámalo de diferente maneira segundo o ámbito no que se traballa, o oficio, pero as operacións abstractas que se realizan son conceptualmente case as mesmas.

“O certo é que non se como distinguir entre arquitectura, deseño, cinema, literatura… non é todo o mesmo?”

Experimentación con alumnos de Esne en cúpulas geodésicas | Fotografía: Carlos García
Experimentación con alumnos de Esne en cúpulas xeodésicas | Fotografía: Carlos García

  Desde o ano 2012 realiza as reformas do programa”Pesadelo na Cociña”, con Alberto Chicote que lle achega este contacto co mundo da televisión?

Moitísimas cousas, pero principalmente un campo de experiencia impagable, nunha profesión onde os tempos son moi lentos. Moitas veces desesperadamente lentos. O tempo dunha obra en arquitectura abarca con frecuencia varios anos. É frecuente que no transcurso da elaboración dun proxecto para un concurso, a súa adxudicación, a redacción do proxecto de execución e logo a construción do mesmo haxan pasados varios anos. Tantos que con frecuencia o interese do autor está xa noutro lugar cando aínda está a executar devandito traballo, o que en ocasións resulta moi frustrante.

A velocidade da televisión imprime unha axilidade pouco frecuente na construción, que aínda que é mareante e estresante o certo é que resulta sumamente interesante. A necesidade de tomar decisións moi rapidamente axiliza procesos que en ocasións eternízanse e postergan na redacción dun proxecto ata esgotar os prazos. Ademais resulta moi satisfactorio ver o resultado do traballo en tan curto prazo.

Tamén se desenvolve, ou polo menos adéstrase, unha certa capacidade de analizar situacións rapidamente, de detectar problemas, de comprender as claves dun lugar, de dirixir a mirada.

Ademais traballar man a man cun grande da cociña como Alberto Chicote permitiume aprender infinidade de cousas achega do funcionamento dun restaurante que resultan fundamentais ter en conta no momento do proxectar. É sorprendente descubrir que os chefs deste alto nivel fanse as mesmas preguntas e usan conceptos e termos análogos aos usados en arquitectura, só que non cargan co peso da tradición na súa mochila. Apréndense valiosas leccións de proxectos escoitándolles falar e véndolles traballar.

É realmente moi satisfactorio traballar nun proxecto no que dúas disciplinas diferentes como gastronomía e deseño, únense para avanzar da man enriquecéndose o un ao outro.

Por último, resulta un exercicio estimulante o ter que traballar en moi diferentes rexistros, pois a natureza da televisión fai necesario que cada proxecto sexa distinto aos anteriores. Levamos máis de medio centenar de locais reformados nos que o día que se emite o programa os clientes, son os dous millóns de espectadores que esperan con curiosidade atopar un cambio cada vez diferente.

Enrique Barrera preparando el mural para el restaurante "La Mariña "(Luarca) | Fotografía: Yolanda González
Enrique Barrera preparando o mural para o restaurante “La Mariña “(Luarca) | Fotografía: Yolanda González

Cantas “horas” hai detrás deses “minutos emitidos” para realizar a reforma? Como é o proceso?

Intenso, moi intenso. Esta pregunta realízanma a miúdo, e doume conta de que cando a contesto, sen querelo, adultero a resposta. Xusto ao terminar de esbozala reparo en que me deixei atrás todo o importante. Non sei dicir realmente canto tempo durou.

A reforma execútase en 36 horas continuas, pero por suposto, antes houbo que visitar o local e expor un proxecto. É frecuente que se superpoñan varios, polo que resulta case imposible cuantificar o tempo que leva cada unha. Na miña opinión para que a proposta funcione ten que lograr acontecer un verdadeiro cambio. Non se trata de cambiar a cor, ou vestir as paredes, senón de lograr modificar a súa natureza, resignificar o local, “transformalo noutra cousa”. Iso é algo independente do tamaño ou profundidade da intervención, e conséguese a base de debuxar e de traballar nel ata pescudar cal é ese cambio que o ordena todo. Ás veces ocorre rápido, pero a maioría das veces necesito darlle voltas e máis voltas ata comprender o local. E con todo entón resulta case evidente. O demais é oficio.

Por suposto gran parte depende de decisións rápidas que se deben tomar en obra, porque como en todas as obras aparecen moitísimos imprevistos, só que en tan pouco tempo non se poden pospoñer as decisións ou esperar a mañá, así que continuamente hai que derivar a novas solucións o proxecto.

Aínda que a temática do programa é referida ao mundo da cociña e restaurantes, non cre que é posible esa redución dos tempos do traballo que realizan pode “confundir” á sociedade levándolles a pensar que os pasos “reais” son eses?

Non o creo. A todo o mundo, e en especial aos restauradores parécelles case maxia lograr eses resultados nese tempo. Non o ven en absoluto normal. O que se fai no programa é unha proposta de cambio de imaxe, É dicir, clarificar ideas, propoñer un concepto potente capaz de ordenar e significar o lugar e de comunicar ao público o que nesa casa ofrécese. Non se trata dunha obra ao uso terminada ao 100%, senón máis ben un punto de partida para que o propietario do negocio logo interprete e peche a obra. Pero de todo modos si é certo que na construción unha boa organización, un equipo eficaz, e sobre todo o manexar conceptos claros desde a concepción do deseño que teñan presente a súa execución desde a orixe do proxecto, pode reducir os tempos na execución da obra de maneira moi significativa con respecto ao que moitas veces estamos afeitos.

Autoretrato tomado durante la reforma de "El mesón de Galicia" (Hamburgo) | Fotografía: Enrique Barrera
Autoretrato tomado durante a reforma de “El mesón de Galicia” (Hamburgo) | Fotografía: Enrique Barrera

Dada a súa experiencia no mundo televiso cre que sería factible un programa que achegue o labor dos arquitectos e deseñadores á sociedade? E de ser factible cre que sería positivo?

Estou absolutamente convencido diso. De feito levo tentando desde hai xa varios anos, sen éxito ata o momento, sacar á luz algúns programas e formatos que desenvolvemos no estudo nesa liña. Presenteino a varias cadeas pero non souben facerlles ver o potencial do formato. Non se se lograrei sacar algún adiante, pero teño claro que é cuestión de tempo e coincidencias de intereses que teñan a súa oportunidade programas desta índole. E funcionarán. É claro que hai un interese crecente desde fai xa uns cuantos anos do público en xeral polo mundo de arquitectura e o deseño. O que ocorre é que se presta tan pouca atención nos anos de formación da nenez e mocidade a estes temas que máis tarde o adulto aínda que detecta e alimenta o interese por estas disciplinas non ten palabras para falar sobre iso nin fundamentos cos que poder discutir, situarse. En fin, desexan participar pero non teñen ferramentas para “ver a arquitectura”.

Curiosamente tratábase de formatos que non foran case ensaiados e que recentemente resultaron cultivar un éxito que sorprendeu ás propias cadeas, como é o caso do Chester de Mejide ou máis recentemente o programa de entrevistas de Bertín Osborne.

Estaría encantado de falar destas iniciativas e mesmo de que tentásemos poñelas en marcha desde unha plataforma tan interesante como a vosa.

Sen dúbida este tipo de programas existirán, é só cuestión de tempo (pouco, na miña opinión) que cheguen as condicións e sensacións adecuadas a todas as partes necesarias nun proxecto audiovisual para que se produzan.

Nun artigo recente, Santiago de Molina escribía sobre vivir sen mestres”, podería radiografiar o panorama actual da arquitectura e deseño?

Sempre pensei que ese labor é por definición imposible… Só podes entender o que pasa… Cando xa pasou. Un sistema non pode comprenderse a si mesmo. Só o tempo e a distancia permite situarche fose do cadro e mirar cara atrás “desde fóra”. Desde dentro non se pode comprender nada, como un libro non pode saber o que porta.

Eu limítome a facer. Xa pescudaremos despois o que estamos a facer agora.

Enrique Barrera | Fotografía: Carlos Valledor
Enrique Barrera | Fotografía: Carlos Valledor

A arquitectura, ten abertos moitas frontes de batalla (LSP, Bolonia, paro, precariedade laboral, COAs, ETSAs, emigración, comunicación, etc), non serán demasiados para a polarización existente dentro da mesma?

Baixo a palabra arquitectura sempre se agruparon infinidade de temas e perfís moi diferentes. Creo que iso é parte do seu gran interese. Pero o arquitecto traballa alleo a estas cuestións… Non se escribe para publicar nin se pinta para expoñer. O escritor escribe aínda que non lle lean. A arquitectura acontece independentemente das leis ou a situación laboral. Outra cousa é que o panorama sexa ou non máis halagüeño para os arquitectos, pero iso non ten nada que ver coa arquitectura.

Como ve o futuro da arquitectura e do deseño? E o da profesión?

O da arquitectura e o deseño, fenomenal. Como digo, non depende das circunstancias. Todo se deseña. O da profesión é outro tema. Está claro que se está redefinindo a profesión e creo que cada vez para peor para nós. Cada vez máis ordenanzas, normativas e condicións que deixan menos lugar ao individuo e á arquitectura.

Pero é como lamentarse de que chegue o mal tempo. Non soluciona nada. Así que non me obsesiona o futuro, pensar nel implica quitarlle tempo ao presente, e bastante teño con sacar adiante o que hai hoxe encima da mesa. Lembro certa entrevista na que preguntaban a Giacometti se eses rostros alongados tentaban captar o espírito do modelo, ao que o escultor contestou algo como

“O espírito? Xa teño suficiente con tentar representar o seu ollo!”

Prefiro por iso lembrar aquilo que dicía Paul Valéry

“que basta observar o que sucede nun vaso de auga para pasar escribindo o resto da túa vida”.

Que opina dos que se foron a traballar ao estranxeiro?

O mesmo que dos que se quedaron. Todo o mundo tenta atopar o seu lugar. Hoxe a “distancia de seguridade” ampliouse enormemente. Moita xente foise “exiliada” co sentimento de non ter outro remedio, pero outros moitos fixérono porque poden, porque están preparados, porque quixeron ir cara aos lugares onde están a ocorrer as cousas. Paréceme estupendo. Haberá algún día en que non terá sentido o falar de ir fose ou quedar dentro, porque todo será felizmente o mesmo.

Jornada organizada y moderada por Enrique Barrera para ESNE sobre Gastronomía y Diseño bajo el título ¿Dónde Comemos? Autor: Muriel de Gracia Wittemberg (en la fotografía aparecen, de izq a derecha: Arturo Pardos, David Muñoz, Enrique Barrera, Eva Almohacid y Fernando Moral)
Xornada organizada e moderada por Enrique Barrera para ESNE sobre Gastronomía e Deseño baixo o título, Onde Comemos? | Fotografía: Muriel de Gracia Wittemberg (de esquerda a dereita: Arturo Pardos, David Muñoz, Enrique Barrera, Eva Almohacid e Fernando Moral)

Que opina dos arquitectos que emprenden en novos campos?

Non me sorprende en absoluto. Non creo en arquitectos que emprenden en novos campos. É dicir, con frecuencia fálase de modo que parece que a condición de ser arquitecto fose un estado a priori. Un termo nítido e univocamente definido, perfectamente acoutado, do que certos individuos “sáense” para dedicarse a facer outra cousa… a pesar de ser arquitecto.

Pero o certo é que ser arquitecto implica máis que nada unha maneira de pensar. Unha sensibilidade singular cara ao que nos rodea. Non entendo a diferenza entre un arquitecto, un escritor, un cineasta, un pintor, un debuxante, un ama de casa, un monxe budista…

A arquitectura é só un oficio. O que si creo é que é a obra quen fai ao autor, e o exercicio da arquitectura constrúe a un ser fascinado polo mundo, que en todo atopa interese.

Está contento coa súa traxectoria profesional? Que proxectos de futuro espéranlle?

Desde logo que non, sempre sinto incompleto, insatisfeito. Sempre a sensación de non lograr levar cada proxecto un pouco máis lonxe. Resulta Inevitable lamentar o terminar os proxectos. Non poder perpetuar a emoción das cousas que aínda poden ser, ese gato de Schrödinger que é o estado natural do proxectar. Conforme se executa o proxecto, coagula, cristaliza, perde o seu multiplicidad en favor dunha soa realidade e deixa cada vez menos sitio a todo o que puido ser.

Proxectos de futuro? Aparecen cada día. Só espero estar aberto ao que veña para aproveitar cada ocasión como unha oportunidade de aprender, de traballar, de evolucionar, de axudar, de investigar, de esculcar, de romper, de comezar, de divertirme, de probar, de equivocarme…

Para acabar, que lle aconsellaría aos actuais estudantes e futuros profesionais de arquitectura?

Non son ninguén para dar consellos a ninguén. Comparto esa máxima de que o único que é lícito ensinar é ensinar a aprender.

Pero se teño que dicirlles algo, non como profesor, senón como compañeiro de profesión, de intereses, como compañeiro de viaxe neste tempo tan corto que nos tocou compartir diríalles que non se preocupen pola situación, que non escoiten a ninguén, que se mostren activos e optimistas, porque a arquitectura non entende de crise, nin de gustos, nin de diñeiro.

Diríalles que sorrían e debuxen… debuxen… debuxen…

Enrique Barrera | Fotografía: Carlos Valledor
Enrique Barrera | Fotografía: Carlos Valledor

Enrique Barrera · Arquitecto, Deseñador, Interiorista, Director de Arte e profesor en ESNE
Novembro, 2016

Entrevista realizada por Ana Barreiro Blanco e Alberto Alonso Ouro. Agradecer a Enrique o seu tempo e predisposición con este pequeno espazo.

Arquivado en: Alberto Alonso Oro, Ana Barreiro Blanco, baliza

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

  • Alberto Alonso Oro

    ¡Qué suerte!¡Gracias por compartir tu experiencia Eva!

  • Eva G. B.

    Una de las personas más creativas que he conocido con una modestia inversamente proporcional a su gran talento. Trabajar con él fue un estímulo constante para la creatividad.