A orixe sociocultural das ciencias da complexidade | axonometrica

A imaxe de este post é do arquitecto e pensador Lebbeus Woods | artfinder.com

Un dos ámbitos de reflexión deste blog consiste en buscar a orixe do paradigma da complejidad contemporánea. Esta vontade esconde a profunda convicción de que a idea de complejidad é hoxe clave para o desenvolvemento de ferramentas proyectuales válidas en arquitectura. Por unha banda inténtase rexistrar todo o disciplinar, é dicir todo o que vira ao redor da arquitectura, que incorpora dun xeito ou outra unha reflexión sobre a complejidad. Doutra banda, búscase fóra da disciplina todo aquilo que incumbe ao que poderiamos dicir a socialización do concepto de complejidad. Nesta investigación, reflexionada en voz alta, atopouse un fértil campo na ciencia.

SCon todo, aínda asumindo que as ciencias abonaron o territorio do complexo e son un ámbito do coñecemento crave para estructurar a lóxica do complexo, xorde unha pregunta necesaria ao decatarnos dos humillante cambios simultáneos que se dan en infinitud de materias diferentes durante un periodo de tempo moi preciso: os anos 60 e principios dos 70.

A pregunta non pode ser outra que ¿por que? ¿Que ocorre de extraordinario durante a década longa dos 60, que de súpeto centenares de mentes privilexiadas empregan o seu tempo e a súa enerxía en investigar os comportamentos complexos? ¿Hai algunha razón, algunha lóxica que faga entendible tal empeño?

Nun paper enviado ao Twentieth World Congress of Philosophy pola filósofa Elba del Carmen Rise titulado A Complexidade: Consideracións Epistemológicas e Filosóficas,1 dáse unha pista fundamental para entender tanta actividade intelectual.

A premisa fundamental que sostén a profesora Rise e que fago miña a teor do investigado ata agora, é que o estudo interdisciplinar sobre os sistemas complexos é unha resposta ao cambio social e tamén cultural fronte a conceptos como os de desorde e caos que estaban desprazados do ámbito da ciencia clásica, por ser consideralos informes e baleiros de significación. Se estendemos esta afirmación un pouco máis, veremos que en realidade o que ocorre en ciencia é o que ocorre na arquitectura. Durante os anos 60 prodúcese unha acelerada desamortización da ciencia clásica a favor dunha nova consideración do científico -do mesmo xeito que ocorre en arquitectura en relación ao Movemento Moderno- que provoca un desprazamento cara a un modelo innovador de pensar a ciencia, pon patas para arriba toda consideración asumida ata ese momento e modela un novo substrato cultural.

Xa sexa pola suma da Teoría de Sistemas dos anos 40, máis as revelacións de Einstein en relación á física, máis un proceso crítico cara a un modelo clásico insuficiente para explicar certas realidades, a ciencia dá un envorco brutal. No fondo o que ocorre é que o mundo científico, do mesmo xeito que o arquitectónico, acumulaba demasiadas preguntas sen resposta.

Para deixar algo máis clara esta posición, baste lembrar o principio do mencionado artigo:

“”Partimos da afirmación que sostén que un dos condicionamentos básicos dos modelos e teorías científicas é cultural. No contexto actual, podemos constatar que diferentes disciplinas, o suficientemente apartadas entre si, como para que a influencia directa apareza como improbable, dedicáronse a estudar problemas similares e basean as súas formulacións en supostos isomórficos. Isto xérase porque as preocupacións que as sustentan están fortemente cargadas de significación dentro do contexto cultural imperante”.2 

Noutras palabras, un proceso de innovación intelectual non regulado, simultáneo e multifocal como o ocorrido no campo da ciencia do mesmo xeito que o ocorrido no campo da arquitectura durante un período de tempo tan concreto como o marco temporal obxecto de estudo os meus investigaciónes, soamente é posible se se dá un substrato común, se existe unha necesidade xa non en termos estritamente culturais, tal como afirma a profesora Rise, senón en termos tamén sociais, entendendo que o social antecede ao cultural, é dicir é previo ao cultural e ademais estrutura unha nova demanda latente que o cultural dá forma, xa sexa intelectual ou fisicamente ?ou ambos no caso da arquitectura-.

Volvendo ás ciencias da complexidade, se repasamos a estrutura das teorías que se agrupan baixo este paraugas científico, poderemos imaxinar os nutrientes do substrato sobre o que se constrúen esas novas ideas científicas. Nun principio o concepto de caos, asociábase con infórmeo, baleiro e desordenado e en todo caso coa ignorancia e imprecisión humana.

Máis tarde, a finais dos anos 50 e sobre todo durante a década dos 60, xorde unha nova liña de investigación que parte da convicción de que a non-linealidade está por todas partes na natureza, contrariamente ao que sostiña a ciencia clásica para quen era unha excepción. Pola contra, son os sistemas pechados e estables, os que constitúen a excepción.

Á vista de tal despregamento de avances científicos pódese afirmar que nesa década déronse as condicións socioculturais para unha revalorización conceptual que integraba orde e desorde, reversibilidad e irreversibilidad, linealidad e non-linealidad. Tratábase de quitarlles unha significación dialéctica opositora para alcanzar unha orde máis complexa, máis rico e fecundo, que ostenta profundas estruturas codificadas con enormes posibilidades de información.3 

A importancia e lexitimidade das ciencias da complexidade na arquitectura, non foi fonte de discusión en décadas posteriores aos anos 60. A brutal inflación da capacidade de cálculo dos computadores nos anos 90 e durante todo o que levamos de século, supuxeron unha febre efervescente de prácticas centradas en consecución de obxectos arquitectónicos argumentados baixo o epígrafe de arquitectura paramétrica. Esta febre, aínda que segue experimentando novos avances, vai deixando paso a un ámbito de reflexión que me parece moito máis interesante.  A cidade e os seus modos de comportamento, a posibilidade de entender o feito urbano e por conseguinte o feito proyectual arquitectónico, é moito máis fértil desde a perspectiva das ciencias da complexidade.

Non se trata pois de modelar obxectos máis ou menos complexos geométricamente desde lóxicas tipo bottom-up. Máis ben téntase construír unha esfera de reflexión menos objetual e máis estrutural hoxe incipientemente instalada entre sociólogos, xeógrafos, urbanistas e arquitectos. Desde o fundamental Os novos principios do Urbanismo,4 de François Ascher ao recente LandForm Building5  de Stan Allen, beben as súas fontes de forma directa ou indirecta nas teorías dos anos 60 e 70 agrupadas nas ciencias da complexidade.

Sería necesario entón un repaso e unha socialización destas teorías, para axudar a cimentar unha reflexión contemporánea da arquitectura e atopar, seica construír, novas ferramentas de referencia do feito proyectual arquitectónico.

Algo disto ocorrerá neste blogue.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, december 2012

Notas:

1 RIERA, A complexidade: Consideracións Epistemolóxicas e Filosóficas, ponencia da filósofa aceptado no Twentieth World Congress of Philosophy, celebrado en Boston, Massachusetts do 10 o 15 de Agosto de 1998

2 op. cit., RIERA,1998, p.2

3 op. cit., RIERA,1998, p.3

4 ASCHER, François, Les Nouveaux Principes de l’urbanisme. La fin des villes n’est pas à l’ordre du jour, Éditions de l’Aube, La Tour d’AIgues, 2001

5 ALLEN, Stan, LandForm Building, Lars Muller Publishers, Zurich, 2011.

Arquivado en: artigos, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

  • Ve Redes

    “Sería necesario entonces un repaso y una socialización de estas teorías,
    para ayudar a cimentar una reflexión contemporánea de la arquitectura y
    encontrar, acaso construir, nuevas herramientas de referencia del hecho
    proyectual arquitectónico.”
    miquel lacasta