Conrad e Venezuela | Óscar Tenreiro Degwitz

Fai unhas semanas escribín sobre o Arq. Martín Vegas Pacheco, quen foi o meu profesor. Referinme entón ao tempo no cal eu fixen do seu profesor axudante no “Obradoiro Veigas” da Facultade (corría entón 1962-63) xunto a outros colegas que a miña memoria faime difícil enumerar.

Joseph Conrad

O certo é que a convivencia que hoxe chamariamos “académica” e que neses tempos parecía máis ben un asunto de simples afinidades e oportunidades da vida que se despregaba con bastante máis dinamismo do que o noso estancamento de hoxe permite, esa convivencia, repito, non foi demasiado armoniosa. Con bastante frecuencia Martín e eu enfrontabámonos/enfrontabámosnos, ou mellor devandito eu enfrontábame a Martín porque o xefe era el, a raíz de desacuerdos sobre o fundamento do que faciamos. Recordo en particular un día no que me presentei ás reunións onde se preparaban os temas do semestre cunha serie de esquemas animados con “magic marker” (un marcador típico de entón) sobre o modo como os temas de deseño íanse orixinando e definindo a partir da noción de “familia”.

Era un enfoque moi ideolóxico, a ton coa circunstancia venezolana de entón moi afectada polo afán marxista de gañar este país á “causa revolucionaria” como correlato do que viña ocorrendo en Cuba. Ao insistir na familia como orixe do conxunto de actividades sociais ás cales respondía a arquitectura, eu quería reforzar un punto de vista “cristián”, asunto que no contexto do debate político de entón que era moi forte e ata violento, vía como un testemuño necesario, unha toma de partido. Era, podo dicilo agora con máis distancia, a miña obsesión dese momento; e como tal obsesión érame necesario defendela con demasiada vehemencia (o meu natural forma de defender calquera cousa) que tropezaba coa incredulidade ou talvez frialdade non exenta de antipatía do Xefe do Taller. Aínda gardo nalgún recuncho dos meus arquivos eses dibujitos e o seu texto garrapateado, o cal me fai remontarme con non pouca nostalxia a momentos da miña vida máis espontáneos que me depararon pequenas e grandes dificultades.

Pero o Xefe do Taller era con todo, a pesar da súa desconfianza cara aos arrestos ideolóxicos, unha persoa á que lle interesaban as ideas. Insistía en que os estudantes se enriquecesen como parte das súas tarefas. Así que se lle ocorreu un día poñer un cuestionario no cal indagaba sobre os libros que cada quen lera recentemente e, en particular, sobre o que estaban a ler nese momento. Eu estiven moi de acordo co cuestionario, pero intimamente sentíame un tanto incómodo porque ocorría que neses momentos non estaba a ler nada, ou que o meu último libro estaba un pouco distante.

E así permanecín nos anos por seguir. Nunca fun un lector persistente e consuetudinario senón máis ben ocasional. En etapas lin moito sobre arquitectura, ou mellor devandito sobre especulacións “teóricas” coa arquitectura como pretexto; e a literatura en xeral non deixou nunca de atraerme, pero ás veces achégome á miña biblioteca e sorpréndeme a cantidade de libros que alí están, dos cales non pasei do primeiras quince páxinas. Iso, mentres persoas próximas estaban sempre falando do último libro lido e vellos amigos ou compañeiros de adolescencia podían facilmente ser catalogados de “tragalibros”.

Eu diría que así foi en xeral ata que tiven cincuenta anos. A idade que hoxe en día ten o meu fillo maior, quen por certo le moi pouco ata o punto de parecerme que llo debo dicir, se non fose porque dicirlle cousas a fillos tan grandotes é das prácticas das cales debe abster todo pai. Desa idade en diante empecei a ler de modo moito máis asiduo, e xa nos últimos tempos gozo moito a miña rutina de ler sempre ao comezar a mañá. Non moito tempo, por certo, porque non son persoa capaz de concentrarme durante moitos minutos seguidos.

O caso é que por fin me convencín de que a lectura é un asunto que debo converter en parte rutineira da miña vida. E non é que antes non pensase o mesmo, senón que agora o vivo de modo intenso, vantaxes de facerse maior. E na lectura vai un atopando con frecuencia alusións e máis que alusións representacións bastante precisas sobre asuntos que a un viñéronlle preocupando e que alí atopa expresados coa claridade ou a fermosura poética que a un escápaselle.

Non fun lector de poesía senón no caso de certos autores que se converteron para min en compañeiros de vida, como Fernando Pessoa por exemplo. Pero durante o tempo, que comezou hai dúas décadas ou un pouco máis, cando empecei a conectarme coa filosofía conseguíndoo só a medias e a partir de visións filosóficas que máis ben se distancian da filosofía histórica; durante ese tempo, repito, foise formando en min a case convicción de que o modio de filosofar máis auténtico é o que utiliza as formas poéticas. O poeta, o escritor en prosa ou en verso filosofa utilizando os recursos poéticos ao seu alcance ou usando o discurso dalgún dos seus personaxes, dun modo que me parece moito máis vital que o filósofo que esixe ao lector compartir un “xogo de linguaxe” que o leve a entrar nun mundo metafísico. O poeta non. O poeta suxire con palabras que todo o mundo entende, ou máis ben simples palabras convertidas en instrumentos para a fantasía poética, que abre significados múltiples e estimulan o pensar.

Vexo no poema, a prosa poética, a novela, como vehículos do filosofar. Talvez por iso nestes tempos otoñales atráenme tanto as novelas.

E regresei así a algunhas que lin hai anos ou a ler as que debín ler.

Como é o caso das novelas de Joseph Conrad1. Nas cales, como en Nostromo, atopei moitas claves para reflexionar.2

Algunhas delas resúmense nas citas que inclúo máis abaixo nas notas3. Pero aquí deixo estoutras, tan a punto para nós os venezolanos:

“…xa que tantas cousas que parecían escandalosas, estrañas e grotescas?tiñan que ser aceptadas como normais no país…”

“…cando fixésemos as paces entre nós e volverámonos/volverámosnos decentes e honorables, xa non nos quedará nada…”

“…Pero que ocorre cando non podes traballar honradamente ata que os ladróns estean satisfeitos?…”

Óscar Tenreiro Degwitz, Arquitecto.
Venezuela, outubro 2012,
Entre o Certo e o Verdadeiro

Notas:

1. Lendo a Borges tropecei algunha vez co nome de Joseph Conrad, Józef Teodor Konrad Korzeniowski (1857-1924), escritor británico, en realidade cidadán polaco emigrado a Inglaterra. Citado baixo o seu nome orixinal nas primeiras liñas do conto de Borges “Guaiaquil” que forma parte do seu libro “O Informe de Brodie”, publicado en 1970.

Esas primeiras liñas refírense á novela “Nostromo” de Conrad da cal saca Borges os personaxes cos que tece a curiosa historia que lle permite dicir co enxeño e a sedutora linguaxe que é difícil non admirar, algunhas cousas certeiras sobre as distintas versións que hai sobre a histórica entrevista de Bolívar e San Martín.

Oíra de Nostromo nunha circunstancia moi particular, fai máis de trinta anos, nunha sala de espera dunha islita do Caribe onde esperaba abordar un pequeno avión xunto a un locuaz norteamericano que talvez motivado polo lugar no que estabamos ou ao saber que eu era venezolano, se explayó en eloxios da súa lectura recente. Mencionou unha e outra vez o nome, que retiven desde entón ata que por fin, hai uns meses, comprei a novela en edición de peto.

E hai uns días terminei de lela, non sen certo pesar, como ocorre coas novelas que che atrapan, e conmovido pola capacidade de Conrad de penetrarse en paisaxes, atmosferas e personaxes coa profundidade que podería estarlle vedada a un inglés demasiado inglés e que resulta ben explicada polo afastamento reflexivo que sobre as andanzas inglesas polo mundo pode ter un polaco. Perseguiume durante toda a lectura a idea de que Costaguana, a república suramericana descrita en Nostromo era unha figuración de Venezuela.

2. Moitos nomes, lugares e personaxes facíanmo pensar. Higuerota é o nome dunha enorme montaña que tutela a cidade de Sulaco. O Golfo Plácido non me parecía outro que o noso Golfo Triste, de augas protexidas e apracibles, que tivo que navegar Conrad cando aos vinte anos, como mariñeiro dun barco mercante, ía de Porto Cabelo, onde desembarcara, cara ao Oeste e a costa colombiana do Caribe. Guzmán Bento fora o último ditador, os llaneros son parte principal do pobo de Costaguana, a república inventada por Conrad, na cal as vendas de víveres chámanse pulperías, o pobo lembra a un lendario heroe chamado Páez, e o avó dun dos personaxes centrais había loitado na Lexión Británica baixo o mando de Bolívar.

Con todo, dada a amizade de Conrad co prologuista inglés do relato dun cabaleiro colombiano, Santiago Pérez Triana, sobre as súas aventuras como exiliado que termina recalando en Inglaterra; e o feito de que Conrad refírese a el como o modelo dun importante personaxe da súa novela, díxose en Colombia que Costaguana é unha figura borrosa dese país. Tese abonada pola idea de que a República Occidental que se separa do resto de Costaguana na novela, podería ser unha referencia a Panamá, provincia que se separa de Colombia tamén a instancia dos intereses estranxeiros, pero neste caso pola construción da Canle.

En todo caso Conrad fai unha maxistral exploración no que foron nosas repúblicas marcadas pola hipocrisía dos seus líderes e pola cobiza de propios e estraños. E faio ademais cunha capacidade de penetración sorprendente que subliña a súa grandeza como escritor e intelectual.

E Conrad, quen gustaba de facer prolijas descricións de xeografías, lugares e estancias ata o punto de que algún comentarista atribuíselle un desexo de debuxar coas palabras, non deixa de ser un observador intelixente das arquitecturas nas que transcorre o relato. Chamoume a atención en particular a descrición da casa da familia Gould, os protagonistas de ascendencia europea:

Fileiras de plantas en testos, dispostas sobre a balaustrada entre as columnas dos arcos, ocultaban o corredorcux…o espazo lousado é o verdadeiro corazón dunha casa suramericana, onde a sucesión de luz e de sombra nas baldosas marca as tranquilas horas da vida doméstica.

Pero hai outras reflexións demostrativas dun talante crítico afirmado nunha visión culta, que revela coñecemento e comprensión do noso transitar histórico:

…puxemos en erupción a todo un continente coa nosa independencia só para converternos na presa pasiva dunha parodia democrática, as vítimas inermes de pícaros e matóns, as nosas institucións unha burla, as nosas leis unha farsa: un Guzmán Bento o noso dono!…

Seica non poderiamos dicir os venezolanos exactamente iso, non só á mantenta de Guzmán (Branco) senón de moitos dos que o sucederon?

E chama a atención esta crítica elegante moi inglesa, á capacidade americana, dos do Norte e os do Sur, de substituír a realidade coas palabras:

…ambas as Américas segregan grandes cantidades de elocuencia dun xeito ou doutro…
Certas frases tócannos de modo directo aos venezolanos de hoxe: …nada pode estrañar que haxa bandidos… cando os que nos gobernan?non son máis que ladróns… E esta especialmente: Como a maior parte dos seus compatriotas, entusiasmábase co son das palabras retóricas, sobre todo se pronunciadas por el…

3. E volve a min a idea, seguindo a pegada de pensadores que abordaron o tema, que a única maneira de escapar das linguaxes privadas excluíntes ou especializados que tanto distancian ao discorrer filosófico da xente en xeral, é filosofando desde a linguaxe poética, literario. Esta obra pode ser unha confirmación dese suposto, como o son tantas grandes novelas ou a obra dos poetas que perduran.

Arquivado en: faro, Óscar Tenreiro Degwitz

Tags: , , , , , , , , ,