Ciencias da complexidade: Unha lóxica común coa arquitectura | axonometrica

Screenplay, de Oyler Wu | Fotografía: Dwayne Oyler | lebbeuswoods.wordpress.com

Separadamente da orixe ou do sustrato cultural común, as ciencias da complejidad comparten certos trazos comúns coa arquitectura que xorde na década dos anos 60 e que podemos seguir ata hoxe día, que reforzan precisamente esa base tanto cultural como social. En poucas palabras poderiamos dicir que as ciencias da complejidad e as reflexións teóricas e as prácticas arquitectónicas, comparten unha orixe e un camiño. Seguindo o ronsel da Escola de Bruxelas liderada por Ilya Prigogine parece pertinente construír unha mapificación do común entre ambas disciplinas.

Aquilo que aglutina ás ciencias da complejidad, que estrutura unha lóxica común e constitúe un sustrato cultural sobre o que se funda o paradigma da complejidad, puiden concluírse nunha serie puntos:

1. A desamortización de certos paradigmas da ciencia clásica.

Mentres a ciencia tal como entendeuse ata ese momento privilexiaba a procura da orde, do determinismo, a regularidade, a estabilidade e previsibilidad da natureza, é dicir un certo comportamento sólido do corpo de coñecemento, as ciencias da complexidade teñen un comportamento máis ben líquido: buscan a non-linealidad, a indeterminación, a desorde e a irreversibilidade.

A aspiración da ciencia clásica, en paralelo a aquilo que buscaba o movemento moderno, era descubrir o inmutable, o permanente, aquilo que transcende ao aparentemente cambiante. Por tanto as leis universais da dinámica clásica foron conservadoras, reversibles e deterministas. A definición dun estado do sistema e o coñecemento da lei que rexe a evolución do devandito sistema, permitían deducir, coa certeza e a precisión dun razoamento lóxico, a totalidade, tanto do seu pasado como do seu futuro. Todo este modelo de pensamento é o que entra en crise, toda a idealización do mundo que enmarca o coñecemento científico empeza un proceso de desamortización, ponse en cuestión e estrutúrase un estado de opinión cada vez máis remiso a esa visión, a medida que xorden os avances que apuntan á dirección contraria.

2. A irreversibilidad e a non-linealidad como definición do común da realidade.

O tempo como algo mutable e con capacidade para facer mutar é a característica máis evidente, común ás ciencias da complexidade. Aínda máis resumido, pódese dicir que se introduce o vector tempo da ciencia ?do mesmo xeito que se introduce o vector tempo en arquitectura-.

Nun mundo determinista, o mundo de mañá está contido no mundo de hoxe. O paso do tempo é puramente instrumental. Coa termodinámica, xorde o desafío á física clásica; a segunda lei fai unha clara diferenza entre os procesos reversibles e irreversibles, que introducen o tempo e a historia no centro das consideracións científicas.

“Neste fin de século, somos cada vez máis os que estimamos que as leis fundamentais son irreversibles e aleatorias, mentres que as leis deterministas e reversibles, das que non discutimos a súa existencia, non se aplican máis que a situacións límite: procesos exemplares no sentido no que o son os contos simplificados que lles presentamos aos nenos antes de confrontalos con problemas reais”.1

O vector tempo como algo intrínseco da realidade e por tanto como motor de transformación que a nova ciencia recolle, contradise coa comprensión incompleta que a física clásica fai do universo e

“o prezo que se pagou por ela foi idear un reino intemporal, divorciado da experiencia humana”.2 

3. A lóxica evolutiva na ciencia.

As ciencias da complexidade no seu conxunto buscan nos procesos irreversibles outra clave distinta para comprender a natureza, entendendo o mundo como un ente poboado de vida que é capaz de evolucionar e innovar, unha vida cuxo comportamento non pode considerarse previsible nin controlable. Para Prigogine, as leis da natureza non están todas dadas desde o principio senón que evolucionan do mesmo xeito que o fai a vida sobre a terra. A medida que o comportamento da natureza faise máis complexo aparecen bifurcacións, amplificacións, fluctuaciones e emerxen novas leis. Segundo Prigogine

“as raíces do biolóxico afúndense na materia moito antes do que puidese imaxinarse”.3 

A lóxica evolutiva establécese así a partir do papel activo da irreversibilidad, a creación dunha orde por fluctuaciones, a historicidad, e o papel do pasado introducido pola orde da sucesión das bifurcacións que conducen a unha estrutura. Isto último podería dicirse sen cambiar unha coma do feito proyectual arquitectónico contemporáneo.

4. A autoorganización como comportamento común.

En 1977 Ilya Prigogine recibiu o Premio Nobel de Química grazas ao descubrimento das estruturas disipativas, estes fenómenos orixinan comportamentos espontáneos coherentes. Descubriu que a nivel molecular nos sistemas afastados do equilibrio, emerxen novas ordes e por tanto xorden fenómenos de estruturación cun alto nivel de cooperación. Trátase en definitiva dun tipo de organización moi estendida na natureza, que presentan comportamentos periódicos no tempo e rupturas espontáneas da homoxeneidade espacial. A materia en equilibrio é insensible a certos cambios, con todo a materia que está lonxe do equilibrio detecta as minúsculas diferenzas, que son esenciais para a construción dun sistema altamente coherente. A estes sistemas recoñéceselles certa autonomía e atribúeselles un comportamento autoorganizado. Igualmente o estudo doutros sistemas corroborou que existe un alto grao de autoorganización dos seus constituíntes, comportamento este que na ciencia clásica podía ser detectado como azaroso ou puramente caprichosos. O que a autoorganización nos conta é que existen modelos de orde complexa que só aparentemente pódennos parecer desestructurados e informes.

5. Un novo corpo teórico.

O manexo de conceptos como inestabilidade, sensibilidade ás condicións iniciais, bifurcacións, fluctuaciones, turbulencias, sistemas afastados do equilibrio, auto-organización, etc., obriga a manexar igualmente un novo corpo teórico. Do mesmo xeito que o ocorrido na arquitectura, a ciencia abriuse a toda unha complexa rede de principios, teorías e estruturas mentais novas que permiten avanzar e innovar nun novo territorio mental. Desde os anos 60 as disciplinas que fluctúan ao redor das ciencias emprenderon un fascinante camiño, non exento de riscos e tropezos, cara a unha comprensión profunda da natureza.

6. A tematización do tempo como categoría fundamental.

“O desenvolvemento espectacular da física de non-equilibrio, dos sistemas dinámicos inestables, asociados á idea de caos, obrígannos a revisar a noción de tempo que se formulou desde Galileo. Despois de tres séculos, a física volveu a atopar o tema da multiplicidad dos tempos. A física de hoxe non nega o tempo; é máis, recoñece o tempo irreversible das evolucións cara ao equilibrio, o tempo bifurcante das evolucións por inestabilidade e ata o tempo microscópico que manifesta a indeterminación das evolucións físicas e microscópicas”.4

A evolución forzada das ciencias así como tamén da arquitectura a partir dos anos 60 podería resumirse na introdución do vector tempo non como elemento de reflexión subsidiario, senón como eixo principal de rotación ao redor do cal pensar, reflexionar, teorizar. O tempo deveu un fertilísimo ámbito de reflexión e entrou plenamente en resonancia tanto coas disciplinas científicas, como coas arquitectónicas.

7. O fin das certidumbres.

Unha das consecuencias da aplicación do vector tempo nas ciencias é o derrube estruendoso da certidumbre, da verdade mantida no tempo, da proxección dun futuro verdadeiro a partir do coñecemento da realidade presente. A novidade, a elección, a actividade espontánea eran só aparencias relativas ao momento de vista humano e pola súa condición subxectiva eran inmediatamente rexeitadas ou minoradas. Con todo, hoxe sábese que non se poden prever con certeza os camiños da natureza: a parte accidental é irreducible. Pequenas diferenzas, fluctuaciones insignificantes, poden invadir todo o sistema e procrear un novo réxime de funcionamento, unha catástrofe. A predición que podemos facer do futuro é unha mestura de determinismo e probabilidades.

“O futuro é incerto, máis incerto aínda do que facía presaxiar a mecánica cuántica tradicional coa relacións de incerteza de Heisenberg”.5

Este modo de mirar á natureza é un verdadeiro recoñecemento das súas posibilidades creativas e un campo aberto á autoconstrucción da identidade, xa sexa a identidade científica, arquitectónica ou persoal.

Se non hai certidumbres, non hai unha guía infalible que me leve da man cara a aquilo que hai que ser e aquilo que hai que facer. Estamos en proceso constante de elección e reinvención e a sociedade de principios dos 60 foi consciente do derrube das certidumbres e por primeira vez coloco a lóxica do suxeito por encima da lóxica do obxecto.

8. Unha Ciencia Open source.

As ciencias da complexidade liberaron ao científico dunha racionalidade pechada. Estes están agora abertos ao imprevisto, ao diálogo cunha natureza que non pode ser dominada cunha mirada teórica, senón soamente explorada. O inesperado leva unha dobre actitude, A vixilancia e a capacidade de sorpresa. En calquera momento, na lectura máis aparentemente anodina pode saltar unha idea, unha reflexión de valor, unha construción mental. Obviamente esta faísca debe ser tratada mediante un proceso necesariamente esixente, duro e ás veces frustrante. Algo moi parecido ocorre na arquitectura.

Se non mantemos unha actitude de vixilancia sobre os detalles e non exercitamos a nosa capacidade para ser sorprendidos, as oportunidades poden pasar por diante das nosas mentes sen decatarnos diso. Segundo Prigogine,

“a actividade humana, creativa e innovadora, non é allea á natureza. Pódella considerar unha ampliación e intensificación de trazos xa presentes no mundo físico, que o descubrimento dos procesos afastados do equilibrio ensinounos a descifrar”.6

Unha mentalidade aberta é hoxe unha necesidade. Un modelo aberto de aprendizaxe é hoxe garantía de posibilidade. O modelo que nos ofrece a natureza -que somos tamén nós mesmos-, é un modelo onde non hai outra lóxica final que o proceso aberto, alimentado por fontes externas e retroalimentado por procesos internos, aberto a que en calquera momento calquera recurso entre en escena e achega un salto de valor ás nosas ideas. Lonxe da rigorosidade do científico clásico, as ciencias da complexidade converteron ao científico nun axente creativo de primeira orde, capaz de manexar unha ciencia de código aberto.

9. Unha xeometría complexa para unha ciencia complexa.

Ciencia e Xeometría sempre foron da man. Os modelos científicos foron acompañados de modelos xeométricos nun dialogo constante e frutífero. Desde a antigüidade, no álxebra, ilustres geómetras foron desenvolvendo un aparello analítico de considerables dimensións. Thales de Mileto foi capaz de predicir as eclipses. A Pitágoras de Samos atribúeselle o descubrimento da inconmensurabilidad da hipotenusa dun triángulo rectángulo. Aparecen elementos novos dentro da Xeometría, cos números irracionais capaces de representala por medio de relacións de división non exacta de segmentos dunha mesma recta. A Xeometría enriquécese con elementos que non podemos medir, seica non podemos nin tan só imaxinar, pero que se atopan de forma ubicua nos obxectos e relacións xeométricas. Xa sabemos como Matila Ghyka investiga o número de ouro e a sección áurea e como certas xeometrías parecen describir o comportamento da natureza.

Coa aparición das ciencias da complexidade, a xeometría deu un novo salto cara a adiante. Lonxe de representar a realidade mediante formas idealizadas, a xeometría complexa estrutúrase desde a idea do comportamento. Fractalidade, pliegues, atractores estraños, bifurcacións, etc., a xeometría complexa esta menos acoutada a un modelo ou a unha idealización pero á súa vez é máis libre nas súas solucións temporalmente definidas.

En esencia a xeometría subxacente nas ciencias da complexidade é unha xeometría viva, aberta, do mesmo xeito que D’Arcy Thompson intuíse, evolutiva e do mesmo xeito que Robert le Ricolais investigase, cambiante. A xeometría enfróntase así á lóxica do tempo entendendo que non hai unha xeometría definida para sempre senón que hai que enfrontarse a unha xeometría en constante proceso de transformación. Desta maneira aquilo que é crítico para a xeometría complexa non é a definición dos seus contornos, senón a parametrización do seu comportamento e a concreción dos seus algoritmos. A xeometría complexa hoxe é unha realidade programada que activa non unha forma concreta, senón o comportamento da devandita forma ao longo do tempo. Do mesmo xeito que un código xenético pauta as formas en termos potenciais e o medio acábaas perfilando ata convertelas en forma a cidade e a súa arquitectura, a xeometría complexa se debate entre o potencial e o cinético, entre o ideal e o continxente.

A xeometría complexa asume o que José Ballesteros afirma en Ser Artificial ao referirse á forma:

“Non só a materia é imprecisa, polas súas delimitacións destinadas á asunción da probabilidade e as súas características inconstantes, senón que as alteracións da materia tamén o son”.7

Baste cambiar materia por forma e forma por xeometría, nunha secuencia intimamente ligada e obtemos unha resumidísima definición dun comportamento propio da xeometría complexa.

En definitiva, máis que falar de xeometría, o máis propio sería falar de xenética da forma, tal como Manuel Gausa define este concepto no Dicionario Metápolis de Arquitectura Avanzada:

“a asunción dunha sistematización elástica -topológica- da forma -léase xeometría-, en certos procesos de xeración aberta, anuncia o que se denomina unha nova xenética da forma baseada na programación de sistemas dinámicos fluctuantes en campos de forzas dinámicos á súa vez, destinados a evolucionar -simulados, orientados, inducidos e materializados- a partir de procesos espaciais desenvolvidos no tempo“.8 

Os paralelismos entre as reflexións dos arquitectos desde a década dos 60 e os principios ou lóxicas comúns entre os diferentes ámbitos da ciencia axuntados baixo o paraugas das ciencias da complexidade son evidentes.

A idea dunha teoría aberta, -Eisenman e Prigogine-, o valor do contexto como substrato dun comportamento futuro, ?Venturi e teorías como a Hiposis Gaia de Lovelock- a idea de proceso máis que de resultado, -Jacobs, Venturi, Eisenman e todas as teorías das ciencias da complexidade-, o xurdir de novas ferramentas conceptuais -o diagrama e máis tarde o computador e como non, os cibernetistas-, etc., moldean un rico e fértil substrato cultural común entre a arquitectura que asume a condición complexa e as ciencias da complexidade, unha alianza de frutíferos resultados que arrinca nos tempos convulsos da década dos 60.

Miquel Lacasta. Doutor arquitecto
Barcelona, decembro 2012

1 PRIGOGINE, Ilya, O tempo e o devenir. Coloquio de Cerisy, Gedisa, Barcelona 1996

2 RIERA, Elba del Carmen, A complexidade: Consideracións Epistemolóxicas e Filosóficas, ponencia da filósofa aceptado no Twentieth World Congress of Philosophy, celebrado en Boston, Massachusetts do 10 o 15 de Agosto de 1998

3 op. cit., PRIGOGINE, O tempo e o devenir, 1996, p. 174

4 op. cit., RIERA,1998, p. 5

5 op. cit., PRIGOGINE, O tempo e o devenir, 1996, p. 95

6 PRIGOGINE, Ilya, O fin daas certidumbres, Andrés Bello, Santiago de Chile, 1996

7 BALLESTEROS, José, Ser Artificial. Glosario práctico para velo todo doutra maneira. Colección arquia/tesis núm.28, Fundación Caja de Arquitectos, Barcelona 2008, p.189

8 GAUSA, Manuel, En Diccionario Metápolis de Arquitectura Avanzada, Actar, Barcelona 2002, p.250

Arquivado en: artigos, Miquel Lacasta Codorniu

Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

  • Ve Redes

    “Los paralelismos entre las reflexiones de los arquitectos desde la
    década de los 60 y los principios o lógicas comunes entre los diferentes
    ámbitos de la ciencia aunados bajo el paraguas de las ciencias de la
    complejidad son evidentes.”
    miquel lacasta